Guest writer
HC Vanlalruata
SIAMṬHATNA’N KHAWDUR
Tun hnai-ah Special Court (Prevention of Corruption Act) te, Special Court/Fast Track Court (POCSO Act) te, Special Court (ND and PS Act) bakah Mizoram a judge thenkhatte'n dan bawhchhetute na taka hrem an nei ta hlawm a. Hei hi thil lawmawm tak a nih lai-in court roreltu thenkhat chu chhan rinhlelhawm tak avanga thuneihna sang chelhtute hrem ngam lova sezawlchhuah ching pawh an awm ṭhin tih kan hriat fo kha.
An thuneihna dik lo taka hmanga mipui chanai sum tam tak ei a, an in leh lote ropui thei ang bera dintu, an chhungkaw hausakna leh nuamsa taka awm chung pawha an damchhung tla tawh tur eiru khawlte hian tunhma kha chuan hrem an pumpelh deuh zel a. Zu inmite kohhran leh khawtlanga an zumzuk viau laiin he ramah hi chuan an mihringpuite laka pawi khawih nasa zawk fe, eiruk avanga hausate hi khawtlang leh kohhranah an tlangnel viau mai a, a lailum an chang zel a ni tih tuma'n kan hai lo.
Hei hi a chhan bulpui ber chu rorelna court lamin thiam loh an chantir a an hrem ngai loh vangte an dan bawhchhiatna chhuitute sum hmanga chaldelh taka an vawm theih avangte, kohhran lamah pawh an sum thianghlim lo hmanga an tlaktlum theih zel vang a ni a. Khawtlang hruaitute leh kohhran hruaitute’n sum hi an duh êm êm a, ṭhenkhat phei chuan an ‘pathian’ a ni ber bawk si a. An hnar phal lova, sum thianghlim lo pawh pulpit thianghlim hma-ah an ṭawngtai thianghlim ta zel mai a. Chuvang chuan he hnam hi a dam lova, natna khirh tak a vei mek a ni.
Khawvel a nuclear ralthuam hmanga an indo lohna chhan lian ber ni a an sawi chu an khingpui ramdangin hetiang ralthuam hlauhawm hi an neih ve vang ni a sawiin chu chu 'nuclear deterrent' tiin an sawi mai thin a. Chutiang ang chu ni chiah lo mah se, mi tam takin na taka hrem theih dan an bawhchhiat loh hram hramna chhan chu a hremna a nat vang leh hrem an hlauh vang a ni. Court/judge-in dan bawhchhia na taka a hrem chhan hi huat vang a ni lova, rilru kha tak aṭanga chhuak pawh a ni hranpa hek lova. Midangin dan an bawhchhiat ngam lohna tur (deterrent) ngaihtuahna aṭanga lo chhuak tur a ni.
Tualthahte, pawngsualte, eiruk leh pawikhawihna tam tak hi na taka hremna dan awm lo se chuan tun aiin pawikhawih hreh lo an tam ang a, he khawvel hi chenna tlak loh khawpah a chhuak thei ang. Chu chu dan rorelna (rule of law) a pawimawh em emna chhan a ni. Dan rorelna pawisakna ram apiang a zalen a, a nuam ṭhin. A bîk takin mahni mihringpuite laka pawikhawihtute hremna dan hi awm ta lo sela chuan midang laka pawikhawih hi khapa dan theih a ni dawn lo.
Dan rorelna pawisak lohna-ah chuan a chak chak, a sek sek, a lian lian, a tam tam, zuitu ngah ngah, thuneihna chelh sangte leh chhungkaw hung apiang kha hrem theih loh an ni dawn a. Keini ang michhe daikil kara miho chuan kan châk lo nak nak khawp ang a. Kan chanin mai-an chan pawh a tluk dawn lo. En gang pawhin kan chungah mi’n min ti se, thla aikhirh ang maiin kan ekcheh ṭhut ngawt ngawt mai dawn a ni.
Chutiang ni lovin tunlai khawvel changkâng kan tih mai ‘civil society’-ah chuan dãnin ro a rel tawh tura ngaih a ni a. Dãn bawhchhia chu eng anga dinhmun sâng pawh ni sela, dãn chunga an lên bik loh avangin dãn hmanga hrem tho tur an ni. Eirùk hmangte, tualthattute, pawngsualtu leh hur sualna lama naupang khawihtute, mi rawk leh bùmtute’n hremna na tak an tawk ṭhin ta hi dan bawhchhe lo tura ‘deterrent’ siamtu chu a ni.
Wild West (Mizovin Cowboy hunlai kan tih mai) film en ṭhinte chuan Clint Eastwood channa film lar tak ‘Hang ‘Em High’ tih kha kan en hlawmin a rinawm a. Khata an court roreltu (judge) khauh tak mai ang kha khatih lai a America ramah khan an awm nual. An zinga lar ber chu ‘Hanging Judge’ (mi khaihlum hrat roreltu) ti a an vuah mai, Isaac Charles Parker (October 15, 1838 – November 17, 1896) kha a ni. Mahse, Parker-a hian "I never hanged a man. It is the law," (Mi ka khaihlum ngai lo, danin a lawm khaihlum), a ti hmiah mai.
Mizo zinga pawi an khawih avanga khaihlum hmasak ber Lamsuaka te ṭhian dun chanchin ka chhiar pakhatah chuan sumdawng an thah avanga khaihlum a hrem tura thupek siamtu mingo bawrhsap khan a thupek (judgment order) kha a ziak uluk hle a. Tual an thah dan boruak (circumstances) ngaihtuah khan hremna nép zawk pawh pek ãwm tak an nih laiin khawvel mual êng hmu ṭan mêk Mizote’n an mihringpuite nunna lâksak a pawi leh that lohzia an zir chhuahna atan mipui hmuhah khaihlum (public hanging) turin thutlukna a siam ta niin an sawi a ni.
Chiang taka sawi ngai ta chu dan bawhchhetu, dan a bawhchhe ngei a ni tih court a finfiahte chu danin a hrem dan tur a sawi ang ngei a hrem an ni ngei tur a ni, tih hi a ni. Hun kal ta-ah khan mi tam tak chuan court rorelna-ah rinna an hloh hial tawh tih kan hre awm e. India rama court rorelna kalphung (judicial system) mi tam takin an rin tawk lohna chhan leh Mizoram ngei-ah pawh kan rin tawk lohna khan chhan a nei chiang khawp mai. Court a roreltu (magistrate)-te kha tun hma chuan sorkar hnathawk an ni a, sorkarin a duh duha a tih theih an nih miau avangin an lakah dikna (justice) kan beisei ngam ngai lova, mihring nihna a kan chanvo (rights) min humhalhsak kan beisei pha hek lo.
Hun a lokal deuh a, court rorelna chu sorkar thuneihna aṭanga lak hran (separation of judiciary from the executive) a lo ni ta a. Chuti chung pawh chuan kan judicial officer/judge ṭhenkhat chuan a takin dan an kengkawh ngam chuang lo. A bîk takin ram hruaitu leh ram hruaitu lo ni tawh (ni leh mai thei)-te lakah chuan duap an kaih a, hrem loh dan ngawt an dap emaw tih mai turin an che ṭhin a nih kha. Chu hun chu a liam ṭan a, dikna hmanga rorelna kan hmu chho ta mek a, mihlim ni ila chuan ‘haleluiah’ pek tlâk hial a ni ta.
India ram pum huap ang tho hian Mizoramah mipui sorkarna/rorelna (democracy) kalpui a ni a. Sorkarna chelhtu (executive) a awm a, dan siamtu (legislature/assembly) kan nei a, dan siamsa anga roreltu (judiciary) an awm bawk. Sorkar chuan dan a kengkawh tur a ni a, dan tlawhchhana thupek chhuahte bakah dan bawhchhiate hrem an nih theihna turin a thawk ang. Dan siamtu (assembly) chuan sorkar leh court hman tur dan a siam ang. Court chuan dan hmangin ro a rel anga, dan chungchanga inhnialna a awm chuan a hrilhfiah bawk ang.
Dan bawhchhetute hremna tur kalkawng hi a thui ang reng a. Court chauh mawhpuh theih pawh a ni bik chiah lo. Dan kengkawhtu Police, ACB, Excise & Narcotics department leh a dangte an pawimawh hle. Dan bawhchhia a puhte an chhui kawnga sum hmanga thiam chang tura tham (bribe) theih an awm ṭhin a, chutiang mi’n an chhui chuan court thlen hma a tihzuzi a awm thei a. Court an thlen a nih pawhin dan an bawhchhe ngei tih finfiahna chiang tawk (evidence) an phawrh loh chuan thiam chantir an awlsam hle a ni.
Mi archhiara ar rutute khawtlang mifel rualin an zim tawta an phingchil hlum mai ṭhinna he Mizoramah hian mihringpuite laka pawikhawihna tlanglawnah chuan India ram pumpui-ah court-in thiam loh a chantir zat (conviction rate) hi a sang filawr hle a. Mihringpuite laka pawikhawihna lian tak, ram hmasawnna ti ṭhanṭhu nasa em emtu eiruk hmangte hrema thiam loh chantir kawngah erawh chuan chaurau-ek kan thai nasa hle thung.
Ni e. Eiruk kawnga dan bawhchhiate hi lehkhathiam leh vantlang chunglam, mihausate an nih avangin he dan bawhchhiatna hi sap tawng chuan ‘white collared crime’ an ti reng a ni. Man chhuaha hrem a harsat bik avangin India sorkar pawhin a chhui leh hrem danah a bik takin dan a siam ta reng a, chu chu ‘Prevention of Corruption Act’ a ni. Hei hi kum 1947 a siam, kum 1988-a siam danglam a ni a. He dan hmanga rampum huapa chhuitu pawl Central Bureau of Investigation (CBI) pawh Delhi Special Police Establishment Act, 1946 hmanga din a ni.
Mipui chanai leh ram hmasawnna tur sum eirùk hian a nghawng thui-in a nghawk thùk em em mai a. Ram leh hnam nunphung a tichhia a, hmasawnna ṭhan a tiṭhu a, mipui, a bikin miretheite’n an tuar zual a, sakhaw rinna thlenga khawih chhe theitu a ni. Keini ang mimawl rindanah chuan zu inmite vanram kai lo tura kan ngai a nih ngat chuan mahni mihringpuite chanai eiru a, miretheite pachhiatna thlen belhtute ngat hi chuan meidîlah pawh a sa lai ber an chan a rinawm.
Mipui chanai, mipui sum leh ram hmasawnna tur pawisa eirutute avanga Mizoramin kan tawrhna hi a namên tawh lo hle a. Kan kawngpui chhe lutuk kumhlunin kan eizawnna leh kan nunphung hrim hrim a chhe zawnga a nghawng nasatzia ringawt pawh hi thinrim kumkhua em loh pawhin lungawi loh kumtluan nachhan a tling awm e, a dang sawi lo pawhin. Chuvangin, eirute leh mahni mihringpuite laka pawikhawih chingte hi chu na taka hrem zel ni rawh se. Mihring siamṭhat na’n khawdur a ngai miau si a.