Guest writer
HC Vanlalruata
INTHLAN THUCHAH
Inthlan dawn apiangin kohhran leh central YMA hian tunhma aṭang khan ‘Thuchah’ an chhuah ṭhin a. Tun hnu, kohhran hruaitute inzawmkhawm pawl – Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) hian a hranpa-a siam an ching ve ta bawk a. Mizoram Assembly leh Parliament inthlan dawna Inthlan Thuchah hi siam kan chin ṭanna a rei ve tawh ang reng a, a lo dahṭha an awm a nih chuan a chhah ve fe tawh ta ve ang.
Kan ṭhianpa pakhat chuan, “Kan sakhua hian min hneh lo a ni,” a ti fo thin a, a dik hle-in ka hria. “Pathian thu hi a nung a, thil a ti thei a, khandaih hriam tawn eng ang ai pawhin a hriam a, nunna leh thlarau, ruhtuah leh thlîng phel hrang khawp hialin a chhun thei a, thinlunga ngaihtuah leh tumte hi a hre nghâl thei a ni.” (Hebrai 4:12) hi chhiar ta ila. He khawvela Pathian aiawh hiala kan ngaih kan kohhran hruaitute hian an inthlan thuchah leh thil dang dangah hian Pathian thu nung an telh pha lo a ni ta berin a lang.
Pathian thu leh duhdan angin thil kalpui se la chuan an thuchah zozai hian thil a ti thei tur a ni a, khandaih hriam tawn eng ang ai pawhin a hriam zawk ve tur ni awm tak a ni. Kohhran inthlan thuchah hian zawm a hlawh em? Political party-te’n candidate thlan kawngah an zawm em? Mipui vote thlaktute (kohhran member ni bawk site) hian kohhran thuchah kan zawm em? He’ng hi chhut a, zir chiangtu awm lem lovin kum 5 dan velah a hma kum lama an lo chhuah tawh ang zulzui khan Inthlan Thuchah hi an chhuah leh mai mai em ni tih a awl hle.
Hetianga kan sawi chhan chu inthlanpui dawn apiangin Kohhran pawlte’n Inthlan Thuchah ṭha ang reng tak tak an chhuah ziah a. An Inthlan Thuchah hi a zawmtu tura an tinzawn zawng zawngte’n an zawm ṭha a nih chuan sorkar ṭha êm êm kan nei reng tawh tur ni awm tak a ni a. Mahse, hetianga Inthlan Thuchah, ṭha viau awma an ngaih chhuah ṭhintu kohhran hruaitute ngei hian sorkar ṭha kan la nei ngai lo ni a ngaihdan lian tak an nei ni tlat hian a lang.
Entirna siam ta ila. Hetianga Inthlan Thuchah ṭha tak anga an ngaih an chhuah hlimah hian kan han inthlang ta ṭhin a. Chuta Inthlan Thuchah anga vote thlãk ngei tura ngaih leh mipui vote thlak avanga tlinga sorkarna siamtute leh mipui kutthlakna a thlan tlin dangte chu a tirah kohhran hruaitute’n lêngah sawmin kohhran duhdante an hrilh bawk ṭhin a. Mahse, mipui-in an thlang chhuak dik lo nge, inthlan thuchah zawm a ni lo nge, a eng lai-ah tak nge thil dik lo lo tlazep tih hriat a ni lova. Dik lo leh felhlel chu kohhran ngaihah a awm ta ngei ni-in a lang.
Inthlan Thuchah siamtu kohhran hruaitute ngei mai chuan hun a lo kal deuhva, mipui thlan sorkar chu ar-chuk-tui-lovin an chhuah leh ta phiar phiar mai ṭhin a nih hi! ṭawngkam lah an duhtui lo na ngiang a, veng keltila kohhran member-te sawi ngam loh kha an sawi ta piap piap mai ṭhin a. Chu mai pawh ni lovin pulpit hmun thianghlim chu chutiang sawina dawhsanah a chang zo ta!
An Inthlan Thuchah khan zawm a hlawh reng reng lo ni-in an ngai tih a chiang hle a. Bible-a “Roreltu chu Pathian ruat a ni,” tih phei chu an pawm lo nasa mai le. Mipui thlan an nih miau avangin thuneihna chelh tura thlan tlinte hi ‘Pathian ruat’ an ni tawh lo pawh a ni mai thei e. Pathian ruat tih lai hi chu a Thuthlung Hlui thu leh hla an ti a nih pawhin a ãwm ve tho mai.
Hei mai hi a la ni ta lo cheu. Mizoramah hian kan sorkar thlan tlinte hi an hun chhung kum 5 emaw, vawi hnih tling zawnin kum 10 emaw an sorkar ṭhin a. Sorkar ṭhenkhat chu kum 5-ah pawh mipui-in kan ning hman viau a, a châng erawh chuan kum 10 sorkar thei tùrin kan thlang nawn bawk a, kum 10 an sorkar chuan kan ning viau tawh ṭhin. Mipui-in kan ninna denchhen hian han sawp deuh chiam hi awlsam taka lar theihna a nih vanga ti ta maite pawh an ang rum rum.
Mipui-in kan nin’ leh nin’ loh chu lo dahṭha ta ila. Sorkar dinglai hun tawp dawn lamah hian kohhran pakhat chuan ṭhenkhatin ‘pastor aikal’ ti a an vuah mai ‘revival speaker’ te hmun hrang hranga tirchhuakin kha sorkar dinglai paihthla tur zawngin biakin chhungah leh pawnah pawh beihpui an thlâktir ṭhin niin politician engemaw zâtin an sawi tawh a. Dãwt muhluma ngaihsak ngawt chi pawh a ni bik lo. A dik chin thui tak a awm thei tlat mai.
Kohhran bil bakah kohhran inzawmkhawm pawl leh tlawmngai pawlte’n an inthlan thuchah siam ṭhin hian zawm a hlawh lo ni a ngaitute chu thuchah siamtute tho hi an ni tlat pek a. A mipui mimir hi chuan biakin chhunga kohhran secretary-te’n an chhiar chhuah kan ngaihthlak lai leh kan chhiar lai bâk hian kan ngaihtuahin kan ngaihven zui pawhin a lang lo. Kan han inthlang a, kan thlanchhuah, a bik takin sorkarna chelhtute hi mipui-in kan duhkhawp loh chen a lo awm a. Inthlan thuchah chhuahtute pawhin an duhkhawp lo ve leh zual ta zel a.
An inthlan thuchah ang thlapa mipui-in kut an thlak loh vangte, political party-te’n candidate atana an thlante pawh an thuchah ang a nih loh vangte nge sorkarna chelhtute chu an sawisel ve leh ta zel a nih hi. A nihna takah chuan an inthlan thuchah hi zawm harsa fê fê a awm ve bawk. An han ziak tak tak chu mithianghlim lâwr tur kan ang ta tlat mai ṭhin a. ‘Mahni sakhua leh kohhrana nghet’ han tih ngawtte hi ram rorelna (politics) a dinhmun chelh kawngah ṭangkaina a nei lém pawhin a lang lo.
Germany-in Indopui II-na lai a khawvel pum a laka awp a tumna daltu leh khawvel zalenna vawnhim kawnga thawh hlawk êm êma ngaih, United Kingdom Prime Minister Sir Winston Leonard Spencer Churchill (1874 –1965) te kha kan inthlan thuchah siamtute hi chuan an dodal ngei ang. Zu a in satliah lova, heh rawngkai a ni miau a. British Parliament-ah pawh eptu MP hovin, “Kan zu bura hi,” ti a an auh ṭhin a ni. Mahse, a hun taka khawvel chhanhimtu, ram khat mai ni lo, khawvel hruaitu ropui a ni. A lehkhabu ziah, ‘The Second World War’ khan mi nunah thu a sawi thuk a, hmathlîr ṭha nei (visionary) a nihzia a tilang chiang.
Chutiang zelin nula laka pa zei leh to US President John Fitzgerald Kennedy (1917-1963) te ang pawh kha ram hruaitu atana thlan chi-ah kan ngai lovang – he ramah hi chuan. Vodka (zu) a heh tih tlang hriat, khawvela rem lentir kawnga langsar Russia President Boris Nikolayevich Yeltsin (1931-2007) te pawh maw le. Kawng dangah pawh Mizo ṭawng hmasawnna atana thawhhlawk ber zing ami Joseph Francis Laldailova (1925-1979) te pawh ‘literature’ lama a thawh hlawkzia hre ṭha duh hauh lova a tlailam luhai sawi ngar ngar chîng kan ngah ṭhin a nih kha.
Pastor, kohhran upa leh missionary-te hi ram hruaitu atan îttu an awm fo tawh. Mahse, chutiang chu engemawzat ram hruai tura thlan tlin an lo ni tawh a, Esopa thawnthu a ‘vatâwk dang ang tho’ an nih loh vêk chuan sum ùm kawnga âr nghal vén taka vén ngaite pawh kan hria. ‘Zawngrengte a serthlum veng’ an ang ber zâwk. Mizote hi kan sakhaw vawn hian min siamṭha lova, min hneh hauh lo tih hi pawm tel a ngai tih hi han zep ta lawk ila. Min hneh zawr hle sela chuan tunhnai a kohhrana inhmang tak tak court-in eirùk avanga lungin tãng tura a hremte hi an awm hauh lovang.
Chuvangin kan kohhrante leh tlawmngai pawlte hi nun lem behchhana inthlan thuchah siam lo ngam turin inbuatsaih tawh teh se. Kumin kum tawp lama assembly inthlan lo awm tura political party-te’n ram hruaitu atana candidate an thehchhuah tum ṭhenkhat hi chu ‘thlaraumi’ kan tih ang chite, kohhran leh khawtlanga inhmang a hruaitu lo ni reite an ni leh hlawm a. Ramhuai hnawtchhuak tama inchhâlte thleng hian ram hruaina kawngah ṭangkaina an neih tam a rinawm loh.
Kan peng thui ta. A tak ram chu luhchilh ang hmiang. Kan pawl ropui hruaitute’n an thuchahin zawm a hlawh lo ni a an ngaih tawh bawk si avangin thuchah dang, a hrang hlakin, i siam ve mai teh ang. Ram hruaitu/hruai tum (politician) chu ram leh mipui a hruai tumna-ah hmathlir (vision) nei ṭha, taima leh teirei peih, eiruk kawnga a taka fihlim an pawimawh ber. Pawl zahawma kan ngaih kohhran leh tlawmngai pawla a kùl-a-tai a inhman avanga mi hriat hlawh leh vote hui tam thei tura ngaihte hi ram hruaitu atâna lãktlak ber an ni lo tihah hian kan chian’ a ngai tawh.
Inthlan thuchah kan sawi duh chu a chunga kan sawi ang, tawi fel tak hi a ni mai. Kohhran leh khawtlang huangchhunga fai tak anga lang ni ringawt lovin tangka sum ngaina uchuak lo, duhãm lo kan mamawh a. Mizoram leh a chhunga chengte tana kawng hrang hranga hmathlir (vision) ṭha tak nei si sela, taima, rinawm, teirei peih leh thutlùkna thlâk zung zung lo tura rilru nghet cherh chawrh kan mamawh bawk. Kohhran duhdan anga ‘mi thianghlim’ erawh chu ram hruaitu atan kan mamawh hranpa lo. Ram hruai thei satliah ni lo, ram leh mipuite raltiang min kaipui thei tur hi kan mamawh ber chu a ni e.