Guest writer
HC Vanlalruata
POLITIC ZAWLNEI
Latin ṭawnga ‘Nostradamus’ (1503-1566) an tih, French hnam, vansanga ni, thla leh arsi chet dan zirmi (astrologer), damdawi lam thiam leh thil hrilhlawktu kha a hming tak chu Michel de Nostredeme a ni a. A lehkhabu ziah hmingthang tak ‘Les Prophétis’ –ah khan khawvela thil lo thleng tur hrilhlawkna a ziak ṭeuh mai a. Tam takin an ring viau a ni. Tun thleng hian khawvel ram dangah leh India ramah pawh ‘astrologer’ chu an tam mai.
Bible (Thuthlung Hlui)-ah hian thil lo thleng tur hrilhlawktu ‘zawlnei’ ti a kan sawi mai hi an tam viau mai a. Bible-in a thlir bing ber Israel ram inkaihhruaina-ah khan direct takin Pathian a inrawlh niin a lang a. An lalte an kalsual a hrilh leh zilhtu atan zawlnei an awm ṭhin a, Pathianin a hring a hran a sawi tur a tihte puangtu an ni. An thu kha lalin a awih loh chuan chhiatna a thleng ṭhin a nih kha.
Tun hnu-ah pawh zawlnei ang reng chi hi an chanchin kan hre fova. America ram ngei-ah pawh rinna danglam tak mai nei ‘Mormons’ kohhran a lo piang a. Later-Day Saints (hun hnuhnung mithianghlim) ti a invuah Mormon-ho hi a pawl lian ber chu Brigham Young a kaihhruai an ni a, An pawl hmuchhuaktu chu Joseph Smith a ni a, inlarna hmu ni a insawiin chu a inlarna hmuh chu an pawl kaihruaitu ber a ni a. Kum zabi 19-na hunah khan nupui pakhat ai a tam neih an uar avangin an pung chak hle a ni.
Sakhaw zalenna leh mihring zalenna duh kalkhawmin an din a ni bawk a, US-ah khuan zawlnei a inngai leh an ngaih thlarau chhiava-in hmun a chang tam viau tawh ṭhin a. Thuhriltu lar Rev. Jim Warren Jones (1931-1978) pawhin amah zuitu mi 909 chu kum 1978 May thla khan a hraihlum phiar a, an zinga 276 chu naupang an ni. Hei hi US rama a ruala mihring inthah tam ber a ni – kum 2001 September ni 11-a firfiakhovin New York leh Washington an beih hma kha chuan.
Mizoramah ngei pawh hian zawlnei anga mi ṭhenkhatin an ngaih leh thil lo thleng tur hrilh lawk thei anga ngaih hi kan intodelh hle mai a. ‘Zawlnei dang puansak réng kan ngai lo’ tih hla sa reng chung hian zawl zing pawl hi an la tam khawp mai. Hei hian kan sakhaw kalpui dan pawh a tichhangchhe viau a ni. Rindan maksak tak tak a piang tam a. Nupui tam tak neite pawhin Pathian remruat angin an insawi thiam ngam a. Pathianin a hriattir anga an sawi chuan mi tam takin an hnial ngam lem lo zawng a nih hi.
He ramah hi chuan ‘Thlarau Thianghlim sawiseltu’ tiha sawi nihte hi kan hlau em em a, hlep ruk haw em em Pathian bia inti si hian eiruk kan pawisa lo nasa a. Sakhaw/kohhran thil a nih tawh phawt chuan sawisel thiang lo a ni tawp. Mi mut hahdam duh hun zan reha hnehna puan vak vak, ring mangkhena ṭawngṭai vak vak leh aurinna hmanga inauhkhum pawh kan hmu mãm zel chu a nih hi. Zawlnei anga thil hrilhlãwktu chu sawisél ngam an awm mang mang lo –Rev. Thansiama ang kha kan pastor zingah pawh hian an tam lo hle.
Mizo zinga inti zawlneiho hi politic zawlnei an nih chiah loh pawhin chulam rawngkai deuh vek chu an ni a. Khawchhak lung lum tura sawi hlautute, thim thuah hnih/thuah thum lo thleng tur anga min sawiṭhaih chiam chiamte hi zawlnei anga kan sawi leh anmahni pawh inchhãlte an ni. China ral lo lian tur min sawiṭhaih nasa hle bawk. A vai hian politic lam hawi zawlnei deuh vek an ni a. Awih pawl hi an la tam khawp mai.
Pastor Chhawna inlarna bu phei chu inthlanpui awm dawn hnaih apianga sorkar hnathawk pawlte’n thilphut nei a khel lova sorkar an nawr ang deuh hian political party ruihchilh zualte hian an inhrilhfiahsiak ziah a ni ber e. Pastor Chhawna inlarna an hrilhfiah dan thlen diktir tum avanga an party chhinchhiahna (symbol) thlangte pawh an awm tih kan hriat hi.
Secular Constitution pawmtu ramah hian sakhua leh politics kan chawm pawlh satliah pawh a ni ta lova, thlarau chhiava zawng zawng nen senglutin kan bawl pawlhin kan bãwl phuan chu a nih tãk ber hi. Chutiang a nih lai mek chuan Covid-19 hri len lai kum 3 dawn chhung khan Mizoramah thil lo thleng tur hrilhlawk thei a sawi zawlnei ang chi an bo duak mai. Hri kai hlauvin an tawmim vek ni maw?
Politic zawlnei hi chu kan khawi ve reng a, inthlanpui, a bikin Assembly inthlan dawn hnaihah an pung a, an thawm/aw pawh an chhuah ring ṭhin a ni. A chang chuan political party bil zawlnei ang chi pawh an inlãr nasa viau ṭhin a nih kha. An hrilhlãwk dik loh lam hre zui peih lo khawpin inthlan a zawh tawh hi chuan mipui lahin kan uksak zui peih hek lova, chu chu an hre réng ni maw – an huangtau chhunzawm zêl zawng a nih hi.
Pathian zawlnei a hring a hrana an awm hunlai (Thuthlung Hlui hun)-ah khãn Israel ram chu sakhaw pakhat leh Pathian pakhat betu hnam a ngaih a ni a. Hetianga sakhaw behchhana ram rorelna kalpui hi ‘theocracy’ an ti. Iran ram khu en ta ila. President te chu an nei ve ngei mai a, a tak takah erawh chuan an rama Muslim sakhaw hruaitu (Puithiam lalber) ‘Ayatollah’ thu chu a kawi a ngilin an zawm a ni. Hei hi tun thlenga an thil kalpui dan a la ni a. Isarel-ah pawh ram dangin an awp loh chuan an Puithiam lalber kha ram hruaitu atan an pawm tawp a ni.
Khawvel ram ṭhenkhat, a bikin sakhaw hotute’n sorkar thuneihna an chelh ṭhinna Israel ram, Roman Catholic puithiam lal (Pope) in sakhaw thil baka ram a kaihhruaina Vatican leh Muslim ram tam ber hi ‘theocratic state’ an ni a. A hminga mipui kutthlaka inthlang vete awm bawk mah se, kan ṭhenawm Myanmar rama an inthlang ang deuh chauh hi a ni a. Thuneihna tak tak kha mipui thlan tlinte’n an nei chuang lo.
Mizoram chu India ram bung khat kan nih avangin mipui rorelna (democracy) a ngaih kan ni a. Kan duhthusamin sorkarna chelha roreltu tura kan thlan chhuahte’n hna thawk ṭhin lo mah se, theocracy nen chuang danglam tak kan ni. Kan Bible-a ‘Roreltute chu Pathian ruat an ni’ tih hi a nihna takah chuan democracy/inthlang ramah chuan a ziah dan ang diak diaka pawm theih a ni lo. Thuthlung Hlui huna Israel lal turte Pathianin a duh zawng a ruat a, a thuawih lotu a paihthla ang chiah kha chu a ni thei tawh lo.
Kan sawirem duh hram a nih chuan sorkarna chelhtu turte hi mipui thinlungah Pathianin thu sawiin sorkarna an siam thei kan ti thei ang chu. Chutiang a nih erawh chu a rinawm chiah loh. Kohhran rawngbawltu rinawm tak takte pawh political party ṭan lam nei hrang fur an ni hlawm si a. Chubakah kan hma lawka Assembly inthlanpui lo awm tura kan thlan tura political party-te’n an thlan chhuahte hi Pastor/kohhran upa leh rawngbawltu dang an ni lova, Pathian emaw kohhran emaw rawngbawltu tur ni lovin ram leh mipui rawngbawltu tur an ni. ‘Ram Thar’ a rawngbawltu tur an ni hek lova, ram leh mipui hmasawnna atana thawktu tur an ni.
Engpawh ni sela, kan sorkar lo ding tawhte leh sorkar mekte hi mipui chauh ni lovin kohhran hruaitute pawhin an duh khawp lo hle a. An duh khawp lohna sawichhuahna atana pulpit thianghlim thleng hmang duhtu chu kohhran hruaitu langsar leh rawngbawltu ṭhenkhat an ni a, mipui mimir aiin an ṭawng feikibar pawh an tãt zum ṭha zawk. Chutiang a nih avang chuan keini michhe dai-kil-kar ami chuan kan ram hruaitu atana thlanchhuahte hi ‘Pathian ruat’ ti ngam turin huaisenna kan nei thiang lo hrim hrim.
Chuvangin, kan inthlang leh dawn hnai a. Thlarau chhiava te te, politic zawlnei leh political party bil zawlnei intite hi mipuiin i hnawl ngam ang u. Hetiang hmanga kan duhthlanna kawihher hi kan phal tur a ni lo. Tunhma leh tun hnu a tu tu emaw inlarna tihdik tum hrim hrima khawsaho thleng hian i chik ang u. Kan ramin a mamawh chu inlarna tihdik tum aiin, ram leh mipui tana hmathlir (vision) nei ṭha, eiru lo tur ni a kan rin, mi taima leh teirei peihte an ni. Sakhaw vawn tana rinawm pawh kohhran pawnah kan mamawh lova, kan ram leh hnam tana rinawm hi kan mamawh ber a ni.