Guest writer
HC Vanlalruata
RUAHTUI KHAWL
Hmanni deuhva PHE Minister Pu Zodintluang-a’n ruahtui dawn khawl (rainwater harvest) chungchang a sawi ka lo hriat khan beng a verh ngawt mai. A sawi dan chuan Mizoram hian fur laiin ruahtui kan dawng hnem hle a; mahse, awmze neia kan dawn khawl loh avangin kan hmang ṭangkailo em em a; tui harsa reng rengin kan awm a; ruahtui tlakloh lai thal-ah phei chuan kan harsa tak zet a. Chhungkaw khata phone pathum emaw a aia tam neite hian an phone pakhat leina man tur kha tuizem leina’n hmang sela chhungkaw mamawh em em phuhru-in chhungkaw harsatna an sukiang mai tur ti lampangin a sawi a. A dik thui ngawt mai.
Kan Minister thusawi hian thil pahnih, Mizo tunlai nun a pholang chiang hle a. Pakhatnaah chuan mobile phone kan uar ta lutuk hi a ni. Mobile phone hi inbiakna atana tha leh ṭangkai tak a nih rualin kan hman’ ṭangkai dan erawh hi chu a pawisa thawk chhuak zawng aiin a sum khawhral zawng a ni tlat mai. Mi ṭhenkhat tana hna thawhna hmanraw ṭangkai elkhen a nih laiin Mizorama mobile phone nei tam ber hi chuan thu ho lutuk leh pawimawh lemlo sawina’n kan hmang tam em em a. Phone-a kan thusawi a pawimawh viau emaw a hoh viau emaw pawhin a hun hman chhung a zirin sum kal ral zat a inang reng a. Ṭhenkhatin reilote phone an hman chhunga cheng nuai/vaibelchhe tel hlawh chhuahna tur an sawi chhuah laiin thenkhat chuan thu holam mai mai sawiin hun rei tak tak kan hmang a; a lo thlawnin sum kan khawhral thung a. Chutianga sum hek si tul silova phone hmang chu kan tam zawk daih awm e. A mobile phone man bakah recharge-na atan sum kan seng tam lutuk a, thlatina Mizoramin mobile phone hmanga mi kan biakna man tlingkhawm hi cheng vaibelchhe tel tak meuh meuh a ni.
Tunhnai-ah thingtlang khua ka tlawh kual ve ta viau a. Ṭhalai zinga hnathawk mang lova Mobile phone chelek tam si ka hmu nual a, Aizawl khawpui nen a dang vak chuangin ka hre lo. Chhungkaw berh ve tak tak nia hriat ṭhenkhata an nula/ tlangvalte zingah phone man tlawm nei chu awm ve bawk mahse thawhchhuah neilo leh nu leh pa thawhchhuah ring ni si, smart phone man to leh hlai fe fe keng a; an nu leh pate thawhchhuaha lei leh a petrol pawh an thun sak ke pahnih nei lirthei-a zak hauh lova leu ziai ziai ka hmu ve teuh tho mai. He hmasawnna piangsual inherh tlat hian kan Mizo khawtlang nun hi German rallian ang maiin a run a; a sawp mek a ni. Economic Survey aṭanga a lan’dan chuan Mizoram mipui 10 zela 9 deuh thaw hian mobile phone kan nei tawh a ni awm e. Tul tehchiam lova tuihawk ang maia sum luan’ ralna a nih rualin a hmang thiamlote chuan an chhiatpui mek bawk. Changkanna khingbai leh hmasawnna piangsual hian namen lovin min run a min sawp chhe mek a, maimitchhin san ngawt theih a ni ta lo.
Minister thusawiin thuchah a ken’ pakhat zawk pawh he thil nena inlaichin tho hi a ni. Ṭhal laia kan khaw tuikhura tuikang nghak zinga Smart phone te, Tablet te, Apple company siam I-phone thlenga nei an awm nual chuan kan inngaihtuah chian’ a ngai viau tihna a ni. Aizawl aṭanga hnai te-a awm Lungleng khua hi India ram mithiam rualin an rawn tlawh tam tawh khawp mai a - a chhan chu India rama ruahtui dawh khawlna kawnga hlawhtling ber khuate zinga chhiar a nih vang mai a ni.
A dik a sin - tuizem an ngah poh leh, an neih len’ poh leh tui an khawl tam a ni mai. Ruahtui dah khawl chungchangah hian Lungleng khaw experiment kan tih mai hi entawn tlaka ngaih a nih chu. Ṭhal daih tur bakah a piahlam, chuktuah huana thlasik thlai chawmna tur daih kan khawl ngah phei chuan hlep hlir ni mai tur awm tak a ni.
Mizoramah hian ruah sur miah loh hun chu tlemte a ni a. A haw vanglai phei chuan ruahtui hi a tam em em a; tunah hian dawh khawla hmang ṭangkai lovin kan luan liam tir mai mai a. Lui a thlen hnu-ah kawlphetha chakna hmangin kan pump chho leh a, senso sang takin kan tui hman tur kan inchhungah kan la lut leh a ni. Chhungkaw pakhata mobile phone lek suau suau te zinga pakhat chauh pawh khan a smart phone man to cheng sing tel man emaw lei lo khan tuizem pakhat han lei ta sela chuan an chhungkaw tan kum tam malsawmna a thlen zawk ngei ang le. Tuizem chu recharge fo a ngai velo leh nghal a.
In kan sak dawn hian ruahtui khawl thei tur zawnga ngaihtuahna kan sen pawh a tul tawh khawp mai. Kan in sakah khan ni chakna hmanga kawlphetha (solar energy) siam chhuahna tur ruahman telin ruahtui dawhkhawl remchang thei tur pawh ruahman nghal i la. Hun lo la kal zel turah kan tana ṭha tur a la ni ang. Mizoram chu boruak bawlhhlawh (pollution) a la tlem avangin kan ruahtui a la thianghlim a, chutiang bawkin ni zung pawh a la chak tha a. He malsawmna hi a chhawr tangkai apiang an fing a ni mai. Pathianin malsawmna a thlawna min pek hi a dawn thleng lam kan lo buaipui ve tho a tul thin a. Ruahtui leh ni zung ṭha tak a thlawna kan dawn te hi a
ṭangkai thei ang bera hmang thei tura ruahmanna kan siam chuan kan nihlawh a ni mai.
Sorkar pawh hian lui tui pump ringawt lo hian veng khat emaw khaw khat emaw tlan tur ruahtui dah khawl dan hi ngaihtuahna seng se a tha ngawt ang. Lungleng khuaa an tih dan piahlam hreta kal theih a nih chuan a zawngchhang tlak ngeiin a rinawm a. Chutihlaiin mitin hian a theih chinah chuan mahni hmakhua hai kuak ve tumin sorkar ringawt rinchhan lova helam kawnga intodelh emaw, sorkar pek chhuah tui leh kawlphetha nilo lo neih belh ve dan kan dap hi chu khua leh tui
ṭha mawhphurhna ni tel ve awm tak a ni.