Guest writer
HC Vanlalruata
A HMATAWNG -2
Indona-ah chuan nunau leh ram mipui bakah, ram leilung humhima humhalh turin râl hmatâwnga awm pawl awm ngei ngei a ngai a. Chutiangah chuan sipaite chauh an awm lova, damdawi lam thiamte, ruang leh hliam senghawi bakah sipaite tana hna ṭangkai thawktute an awm tel a ngai a. Mizote pawh British sorkar lam ṭangrual pawl sipaite ṭanpuiin labour corps-ah an zu kal ve tawh a nih kha, a ṭhen chuan meihawlrawh hnate an thawk niin an sawi. Sipai leh anmahni thlâwptu midang dang bakah chanchinbumite pawh râl hmatâwngah an kal a, tam takin nunna an chân tawh.
Tuna hripui kan dona kawngah pawh hian, a hmatâwnga awm an awm a ngai a. Chutiang atan chuan India ram pumin a hman Disaster Management Act, 2005 hmangin hriselna lama thawk (health and family welfare department hnuaia mi zawng zawng leh a behbawm)te, police leh district rorelna a thawkte chu, hri dona kawng râl hmatâwng a awm tur an ni sa nghal mai a. Anni bakah hian tun ṭumah hian sorkar chuan a tirah phungbawm a sawm nghal a, kan Mizo khawtlang nuna kalphung awmsa ang zûlzuiin khawtlang hruaitu atana thlan chhuah (VC/ LC)te leh tlawmngai pawlte aṭanga aiawh lakhawmin task force a din a. Thingtlâng leh khawpui lian dangah chuan village level task force an ti a, Aizawl khawpui bikah erawh chuan veng hrang hranga local level task force an din thung a ni.
Mizoramah chuan March ni 18 khan local/ village level task force dinna tur hriattirna hi Health Secretary-in a chhuah a. Hei hi a tukah tidanglam lehin hriattirna dang chhuah leh a ni. Hriattirna hmasa leh hnuhnung a in an lohna chu, a hmasa-ah hian tlawmngai pawl-ah YMA,MUP leh MHIP tih vel chauh tarlan a ni a, a tuka hriattirna chhuakah erawh chuan Young Lai Association, Mara Ṭhalai Pawl leh Young Chakma Association te an tel ta a, Lai Upa Pawl, MChP, LWA leh Chakma Mahila pawlte telh an ni ta. Task force te hi dinin inkharkhip kengkawh turin sorkarin a hmang ṭan nghal a, mahse, an mawhphurhna, tihtur leh hnathawh dan tur ‘Standard Operating Procedure’ (SOP) erawh chu din a nih aṭanga chawlhkar khat, March ni 25 khan tihchhuah a ni ta chauhva, he SOP hi a hmangtu turte hian an chhiar lem lo a ang hle. Chubakah task force dinna thupek/hriattirna-ah hian eng dân mah tlawhchhan a awm lo.
Hetah tak hian sorkarin a tihtur a tih loh leh a tih loh tur a tih (commission and omission) hi a lo lang chhuak ṭan ta a. Zan curfew laiin task force ho an duty a, sorkarin curfew vanga pawn chhuak lo tura a telh ve lohte nen hmun ṭhenkhatah an inbengberek buai ta zauh zauh va. An hna thawk (duty)-a chhuak, curfew kengkawh tura thupek kawl sa, Police-te hial pawh curfew bawhchhia-ah puhin an lo tibuai tih tháwm te a awm ta hial a ni. Phuahchawp zeta thiltih pawina hi chu a lang chhuak fo ṭhin reng a ni.
Hun a lokal zel a, inkharkhip hmasa ber kan tih ṭan aṭangin thla 7 a lo tling ta hial a. Hemi hun chhung hian sorkar leh a task force lam pawhin an thiam hle tawh tura ngaih a nih laiin, an inzir thiam hlei thei lova, thawhhona ṭha tak nei anga lang chung siin, task force tam ber hian a dintu sorkar thupek leh inkaihhruaina an bawhchhe chamchi a, mipui hrek nat lutuk leh khuahkhirh nat lutuk a thleng fova, task force hrang hrang kal duhdan a rual thei lova. A dintu sorkarin thununna a lek ngam si lova, inkaihhruaina a siam an zawm lohvin a zilhhau ngam hek lo. Chumi piahlamah chuan task force chet chhiat leh that-ah a dintu sorkar hian mawhphurin a inhre tlat lo hi a pawi ber chu a ni.
Sorkar hian ama din ngei task force-te a thunun thei ta lo tih pawmin thupek No.B.13021/101/2020-DMR/Pt.III dated 31.08.2020 a chhuah, Mizoram pum huapa zawm tura siam a nih thu tarlan nawn leh a lo ngai ta hial a. "He thupek leh inkaihhruaina te hi tunlai Mizoram dinhmun thlir chunga uluk taka ngaihtuah hnua duan a ni a. Central Sawrkar-in thupek a chhuah ai pawha khauh hret zawk zela ruahmanna te pawh siam a ni," tiin September ni 15-a sorkar thuchhuah chuan a sawi. Heta sorkar thuchhuah hi a ngai ngaiin lo enlet ta ila –
“Aizawl khawpui chhunga veng ṭhenkhatah leh district ṭhenkhatah Mizoram Sawrkar thupek kalh zawng leh mipuite nitin khawsakphung a harsatna nasa tak thlen thei zawnga hmalakna a awm tih hriat a ni a. Sawrkar hriatpui lohva veng emaw khawbil inkharkhipna thupek chhuah hriat tur a awm nual a, chhungkaw ṭhenkhat, in quarantine mekte in, pawnlam aṭanga tala-a kalhhnan thu hriat tur a awm zeuh zeuh bawk a. Tin, veng ṭhenkhatah Sawrkar office lo khar thawm leh Sawrkar hnathawk, Sawrkarin duty tura a ruatte pawh an duty hlen chhuak thei lova LLTF/ VLTF thenkhatin an siamthu a awm nual bawk. Hei hi Sawrkar chuan pawi a ti hle a, COVID-19 laka mipuite inveng chunga nunphung khaihlak lutuk lova kan kal zel dan tur ruahmanna Sawrkarin a siamte hi tha taka zawm turin kan in chah nawn leh a ni.
“A chunga tarlan Order-in a ken tel Inkaihhruaina-a Para No. III in a sawi angin, ‘containment zone’ puang theitu chu ‘The Mizoram Epidemic Diseases (COVID-19) Regulations, 2020’-in thuneihna a pek, Chief Secretary leh Deputy Commissioner-te chauh an ni a. Containment zone-a puan ngai a lo awm a nih pawhin, Health & Family Welfare Department hotute râwnin, risk assessment mumal tak siam hnuah chauh puan tur a ni. Tin, Ministry of Home Affairs chuan containment zone pawnlama lockdown puan a lo ngai a nih pawhin State Sawrkarin Central Sawrkar râwn chungin a puang tur ani tih thupek a chhuah nghe nghe a ni.
“Chuvangin, pheikhairual taka hma kan lak chhoh tlan theih na’n leh Sawrkar hmalaknate tih ṭhuanawp a nih loh na’n, heng Dân hrang hrang - Disaster Management Act, 2005, The Mizoram Epidemic Disease (COVID-19) Regulations, 2020 leh The Mizoram (Containment and Prevention of COVID-19) Ordinance, 2020 - hnuaia thuneihna pek te’n, thupek leh inkaihhruaina an siamte kalh zawngin tumahin thupek emaw kalphung hran an siam tur a ni lo. “Sawrkar-in Mizoram pum atana hman tur Order a chhuah piah lama district emaw khaw/veng bil atana a bika hmalak ṭulna riau a awm a nih erawh chuan, LLTF/VLTF te’n an District Deputy Commissioner hnenah an thlen anga, a tul anga hmalak a ni ang,” tih a ni.
Hriléng hi rambuai leh helna ang a ni lova, dân kenkawh leh mipui thununa khuahkhirh a ṭul hun a awm chungin, tharum hmanga pâwngnèkna ang chi hmanna a ni hauh lo. Rambuai laia India sipaite’n na taka mipui an hrêk a, nunrawng tak mai an mipui mimir chunga an léng leh mimal zalenna nasa taka an rahbeh chhan kha, Mizo sipai rammute an nekchep duhna a ni a. Chumi rualin mipui kha hlauhlawpin awm sela enkawl an nuam zawk dawn tih an hria a, nunrawng takin an che a ni. Khatiang deuhthaw a task force ṭhenkhat a tir aṭanga mipui hrek leh an zalenna rapbet a ṭul lo chen chena khuahkhirh a sorkarin a chin a siamsak chian chiah loh an thuneihna an vaivung kha sorkar hian a uipui tuilian thlir rei deuh chu a ni.
Entirna pakhat siam ta ila. V/LLTF te tana SOP an siam a, an mawhphurhna (para 14 leh 15) hi Aizawl khawpui chhunga LLTF te’n an zawm ṭha lo hle a, an huamchhunga harsa zual leh chhuanchham thei dinhmuna dingte ngaihsak hauh lo kan hre ṭeuhva, he hriléng denchhena thilman tito an umzui kan hre lo mai ni lovin thil tinreng man a to chhova. Fruit and Vegetable Supply Chain ruahmanna hnuaia man tlâwm zawka thlaihnah leh thlairah pekchhuahte chu hlep neiin, to zawk fé-in task force ṭhenkhat chuan an hralh zawk a ni. Khatih huna a tak taka thilthleng an sawi luai luai lai khan sorkar a ngawi tlat a, sorkar ber pawh hian tun thleng hian hriléng denchhena thil chheprelh/ chhêkkhâwl leh manto zawka hralh veng a tisualtute hrem tura hma a lak kan la hre lo.
Task force tam tak an ṭangkaizia leh an thawhrimziate, mi chhuanchham tur an buaipui dan ngaihnawm leh chhuanawm tak takte kan hria. Chutih laiin ngaihnawm lo tak tak kan hre bawk a. Sorkar ngei pawhin a hre ṭeuh tih chu September ni 15-a a thuchhuah-a “Aizawl khawpui chhunga veng ṭhenkhatah leh district ṭhenkhatah Mizoram Sawrkar thupek kalh zawng leh mipuite nitin khawsakphung a harsatna nasa tak thlen thei zawnga hmalakna a awm tih hriat a ni a. Sawrkar hriatpui lohva veng emaw khawbil inkharkhipna thupek chhuah hriat tur a awm nual a, chhungkaw ṭhenkhat, in quarantine mekte in, pawnlam aṭanga tala-a kalhhnan thu hriat tur a awm zeuh zeuh bawk a.
“Tin, veng ṭhenkhatah Sawrkar office lo khar thawm leh Sawrkar hnathawk, Sawrkarin duty tura a ruatte pawh an duty hlen chhuak thei lova LLTF/VLTF thenkhatin an siam thu a awm nual bawk. Hei hi Sawrkar chuan pawi a ti hle a, COVID-19 laka mipuite inveng chunga nunphung khaihlak lutuk lova kan kal zel dan tur ruahmanna Sawrkarin a siamte hi tha taka zawm turin kan in chah nawn leh a ni,” tih ringawt pawh hian a tichiang a ni.
Rambuai laia India sipaite’n ‘Armed Forces Special Powers Act’ (AFSPA) te, ‘Unlawful Activities Prevention Act’ (UAP) leh dân hruanghrau pui pui hmanga Mizo mipuite zalenna rapbet a, an thuneihna piahlam thlenga min hrual ang deuhthaw hmun ṭhenkhatah a thleng a, pawnlam aṭanga mi han kalhkhung ngawt mai ang chi kha rapthlak tak a ni. Sorkar hian dân hmangin a thunun thei lova, a thunun ngam bawk si lo a nih chuan, mipui mimir hian task force mi ṭhenkhat mâwl kan tawrh mek hi kan tuar zui zel dawn a. A dinna hriattirna leh SOP-ah hian dân pela an kala hremna tur emaw ṭhiah theihna emaw engmah a inziah bawk si loh avang hian a kaihna hrui a a thlunbeha a thunun theih loh hi ṭhiat mai zawk sela mipui kan thawveng ngei ang.
Chuti lo chu mipui tawrhna hi a reh dawn lo. Nizana tawp ta, ni 10 chhung Aizawl khawpui a ‘partial lockdown’ pawh kha inrahbehna namên lo thlenna hun a ni hawt a. Veng ṭhenkhatah zalen taka dawr an hawn a, nunphung pangngai deuhthaw a an awm laiin hri kai thar awm hran pawh ni lo veng ṭhenkhatah chuan an khirh em em a. Inrinni khan Salem vengah ringawt pawh hmun 4 aia tlem lova bawng talh a, a sa an zawrh laiin hmar lam veng pakhatah chuan ran talh an khap tawp. Mission Venga dawr hawn an khap hmiah laiin a veng ṭhenawm lamah chuan dawr chauh ni lo, kawngsira chawhmeh zuar an tam avangin kawng hial khar a ni. Heti ringawta mipui min ching zantute laka mawhphur ngam lo, inkaihhruaina leh sorkar duhdan kalha an chet a hrem ngam bawk si lo, sorkar hian a tlin loh leh a ngam loh sakawlh a khawi a ni ta ber e.