Guest writer
KL Liana
KAN LA CHIANG LO
Duhthlana peng ṭhuama ding kan hmu, Zaiawn pangpar zawlaidiin a phuar e, A kal ngam si lo a ding reng mai. Kan Zoram pawh, chu pengah chuan kum tam tak a ding ṭhin a, mahse huaisen tak maiin chutianga Zaiawn pangpar zawlaidi phuara awm reng ṭhin chu kan Law Minister ṭhin Pu Rammawian huaisen takin a kalpui a, a thawh rah chu kum 2008 tawp lam khan seng a lo ni tain, kan ramah pawh court rorelna chu a hrangin a lo awm ta a nih kha.
Pu Rammawi hian ṭhahnem a ngai takmeuh a, amah avanga hetianga rorelna hi a hranga lo awm thei ta a ni tih hi kan hriat loh ka duh lo, a phutawk nuthlawi nupui tur Ka la zawnpui ang, mahse Bantawia ang deuh hi a ni pek a nge maw, a nih hlauh chuan a huphurhawm khawp ang, a phutawk chu a hria ang a, mahse an chhiat em dawn si avangin a duh bik lo zel ang, hahthlakkk.
Tichuan, kei ngei pawh hi ka sam a sei avang nge ni ang a, ka ha a kuh vang zawk tih erawh ka hre lo, min hai leh min chiang lo hi ka la tawng fo tho mai. Ṭhenkhatin ADM(J) emaw min ti a, chutihlai mek chuan Ukil emaw min ti hi an la awm ve reng bawk a. Tin, chu mi ram vekah chuan heti hi a ni a, ṭhenkhat chuan Magistrate emaw min la ti bawk, chu mai a ni lo, Addl. District & Session Judge-a min ngai tawk awm bawk, mahse ka ni lo vek remchang hlauh thung si. Min hai a, a zia viau e, sawrkar pawisa mahni pawisa emaw tia haiho hi a ziaawm lo thung.
A zir ve lo tan chuan a har a ni ang e, a mawh lo ve. Mizoramah hian, chhim lama Autonomous District Council pathumte tih lohah, hmana District Council Court kan tih te leh Sub-Court kan tih ṭhin ang kha a awm tawh lo a, la awm tlata ngai hi ka la tawng fo ṭhin. Court hi chi hnih a awm a, Civil Court leh Criminal Court te an ni a. Tin, Mizoram hi Judicial District pahniha ṭhen a ni a, Aizawl leh Lunglei, Aizawl Judl. District chuan tun hmaa Aizawl District ni ṭhin, a hranga lo awm ta, Champhai, Serchhip, Mamit, Kolasib leh Aizawl District te a huam a, Lunglei chuan Saiha, Lawngtlai leh Lunglei District-te a huam thung.
Lunglei leh Aizawlah chuan District Court a awm a, chuta a hotu ber chu Distrcit Judge tih a ni. Inkhinna lam chi thubuai, ro inchuh, ram inchuh, leiba inthing angte hi Civil case tih a ni a. Chumi rel tur chuan Civil Judge leh Senior Civil Judge an awm a, a lu ber chu District Judge kha a ni a, heng kan sawi Judge-te hian Criminl case an khawih bawk a. Chumi awmzia chu Police leh Excise ten mi an mana thubuai an siamsak ang chi hi a ni, criminal case chu. Chutiang thubuai an khawih chuan an hming, nihna kha a lo dang leh daih tawh thung.
Mizoramah hi chuan sawi tawh ṭhin angin Magistrate 1st Class hi kan hmu lianin kan hmu sang em em a, a lal ber emaw kan ti fo ṭhin, a lal chu a lal a, mahse a hniam ber dawttu a ni thung. Criminal court-ah chuan Session Judge kha a hotu ber a ni a, District Judge kha a ni a, Civil case a khawih chuan Distrcit Judge tih a ni a, Criminal case a khawihin Session Judge tih a nih thung. A hnuaiah Addl. Session Judge a awm bawk.
Session court hnuaiah khan Chief Judicial Magistrate a awm leh a, CJM an ti mai ṭhin a, heng CJM-te hi District khawpui tinah an awm a ni. CJM hnuaiah hian Magistrate 1st Class leh 2nd Class an awm a, mahse tuna Mizorama kan dinhmunah hi chuan Second Class kha an awm lo thung a ni. Chumi awmzia chu Civil Judge leh Senoir Civil Judge kan tihte kha criminal case an khawih chuan CJM emaw, Magistrate 1st Class emaw, tih an nit hung tihna a nih chu.
Civil leh criminal case neite khan Ukil an ruai ṭhin a, ukil-te chu an aiawha court-a dinga sawipuitu an nih chu. Khang Judge/ Magistrate-te hmaah khan Ukil-te chu an ding ṭhin. Tin, sawrkarin ukil nei a, sawrkar hnathawk, Govt Servant erawh an ni lo, mimal ni loin sawrkarin a ruai a ni mai. Civil case-a an din chuan Govt Advocate emaw Addl/ Assistant Govt Advocate emaw tih an ni a, criminal case-a an din chuan Public Prosecutor emaw Addl/ Assistant Govt Advocate emaw tih an ni thung.
Kan sawi zing viau tawh a, mahse chuti chung chuan a har a ni ang e, ukil leh Judge/ Magistrate la ngaih pawlh a, la hre hrang lo an awm tho mai. Judge/ Magistrate-te hi chu sawrkar hnathawk, mahse High Court thu hnuaia awm an ni a, thla tin hlawh an nei, Ukil-te erawh chu thubuai neiten court-a dinpuitu leh sawipuitu tura an rawih a ni a, sawrkar hnathawk an ni lo. An kawr hak a inan avanga a Minister hnena mi dang sawipuitu Party Worker kha Minister emaw ti ila, a inang reng mai. Ti hi chuan kan chiang deuh em ang chu maw!