A CHUL TAWH HNU

Kum a ral a, a lo thar a, hun tlem te te inher hret hret hian hun mak leh ropui tak tak min hruai thleng thin, a chang erawh chuan hun rapthlak takte pawh min thlen bawk thin. Mitkhapkar, second a ral a, minit a lo ni a. Minit a ral a, darkar a ni a, darkar a ral hnuin ni khat a lo ni ta a. Ni a ral a, nimin a ni a, khawvelah tumah rengin an ko kir lo vang. Chawlhkar a veia thla a thar a, a tawpah kum a lo tling ta thin a nih hi. Tichuan nun hlui hmanlai...

January ni 1 aṭanga December ni 31, kum khat chhung ni 365 hian khwvel leh kan hring nunah hian thil a va thleng hnemin a reiin a va rei lo thin ve maw? Ni hnuhnung ber December ni 31 chu kawlah a liam tep a, Nun hlui aw ding rawh, tiin au chiam thin mah ila awmzia reng reng a nei lo. Lungleng takin leng lo ang maiin kan thlir liam vawng vawng a. Thil tha kan ti emaw sual kan ti emaw a nih ang angin a liam ta, siam that theih a ni lova koh kir rual a ni hek lo, inchhiar leh simin awmzia reng a nei bawk hek lo.

 

Pu Vankhama hian a au thiam zet mai. Aw chul tawh hnu kum leh kan nun hlui te, Rial ang an ral zamual an liam ta e; Maurua ang tuai leh tharin an mawi lo, An ngir lo’ng e, ngaiin au mah ila,  an tite hi a mawiin a ril a, a dik bawk a ni.  Kan Lal Isua an khenbeh khan a chungah, Nazaret Isua, Juda-te Lal, tih an tar dawn emaw kan tih laiin kan hla thung chuan, Kan Lal Isua an khenbeha a chunga hming awm chu, Lal Sipai kan ni a, tiin min hrilh a, kan tuipui bawk a ni ang, kan lampui hut hut zing emai ti raw? A khwinge i lung tileng zawk le? 

Aizawl palar Zoram palar thin Pu Vankhama hi a hming chu Zofate zingah hre lo kan awm awm lo ve. August ni 24, 1906 khan Diarkhaiah a piang a, a pa chu Pastor Vanchhunga a ni  a, a nu chu  Thanglianpuii a ni. He kum hi kan tan a pawimawh em em a, Khasi ram aṭanga Thlarau Thianghlim kan mihlimten an zu puak chhuah kum kha a ni lo vem ni? Nausen Vankhama lo piang hi tumahin nakin hnua Urlawk ni a, kum hlui thlahna hla mawi tak min siamsaktu a la ni ang a, kan hla-kungpui tur a la ni dawn tih hi zawlnei lian leh te, laihawl leh tenau deuh pawhin hrilhfiah thei tumah reng an awm lo. 

Lehkha hi thui a zir lo a, pawl 8 thleng chuah a zir a, mahni kutkawih ngeia eizawn thlangin thlalak a zir a, 1935 aṭang khan bul a tan a, a hlawhtling em em a, Mizote zinga thlalaa eizawng hmasa ber a ni. He kum hi a ni tan mai ni loin, keini India leh Mizoram tan ngei pawh kum pawimawh leh chhinchhiah tlak ta a ni awm e. Goverment of India Act siam a ni a, India dinhmun mai bakah keini pawh kan dinhmun thui tak siam a ni lom ni? Excluded nge Partially Excluded Area zawk kha? 

Retheih harsat vang emawa zir chhunzawm thei lo pawh ni lo, mahni kutkawih leh thawhchhuah ngeia eizawn duh vanga zirna a chhunzawm ta lo hi, kan tunlai  nun leh khawvel nen hian a va entawn tlak em. Zirnaah kan intih hmuh a, kan intlansiak a, kan tu leh fate zirna hi a leiin kan lei hi a ni ringawt tawh a ni lom ni? B.A. val hna hmu lo awm mai mai hi an tam asin. Chuvangin kan tu leh kan fate hi enge an tuina leh  thiam zawng? tihte pawh kan ngaihvenpui a tul awm e. Motor khalhte a lo thiam chuan a thiamna chu tumhin an chhuhsak lo vang. Kan hmahruaitu Arsi eng mawi tak kan nei reng a ni lom ni? 

Ramchhuah leh rimawi a ngaina hle a, Sap hla Sap rimawi chawilar kawnga sulsutu a ni. Sap hla a letlingin Sap hla thlukin hla pawh a phuah thin. Chutah kum hluiin min liampui tliak zo dawn emaw kan intih tawh laiin, Mahse kum thar Siamtu ropui ruat chu, A lo thleng ta, hmatiang a rawn sawn e; Zan mu thu ru, lenkawl a lo eng e, Zaleng lawm par mawi rawn hawn e, an ti zet hi chuan min hnem huai hlawm ngei ang. 

Kum 18, tleirawl a nih lai aṭanga hla phuah thin a ni a, hla chi hrang hrang sawmnga zet a phuah a ni. A hla thute hi a mawi a, mahse a har fo thin bawk. Mizoah chuan palian tak a ni a, fit 6.2-a sang a ni. November ni 29, 1970 khan khawvel hi a chhuahsan ta a ni. 

Chutihlaichuan, Kum hlui, aw ding rih rawh, zamual chu liam lul suh, Kan chantawka hlimlai ni kha, a ngaiin kan au zel che; Kan sumtual leh tuanna mual tin tawnmang a chang tur hi, Ngai hian ka tap dawn a ni, kum hlui aw ding rih rawh, tia lungrun taka rawn au chhuak ta, L.M.Chhinga leh a hla han sawi loh erawh a har ka ti. 

Vankhama pian kum bawk, 1906 khan Chawi­lung khuaah a piang a. A pa chu Chal­tawia a ni a, a nu chu Lalchami a ni. 1959 khan Baktawngah a pem a. Pa titi thiam chanchin ngah zet mai a ni a, a tlangval laiin sipaiah a tang a. Tawtawrawt a ham thin a, a ham keh nghe nghe a, an hotute pawh an lawm hle ni awm tak a ni. 1987 khan Tlungvelah a pem a, hemi kum vek hian  a thi a ni. Chutah - Luaithli dartui luang nen i sulhnu ka rawn chhui e, Ka au zel dawn  che, hei hi rairah ka chantawk; Kum sang sawm pawh dam dawn ila nang ngaih ka bang dawn lo, Ar  ang vaihna khua a sei, kum hlui aw ding rawh, a han ti mawlh maite hi aw, ni pil dawn ruai a pil tep nen a va inhmeh em. Kum Thar hi i tan malsawmna ni phawt mai the se.