Guest writer
KL Liana
KA AWM ANG
Chu hmeichhe naupang dang bim bem, thawmhnaw tha pawh hak tur nei mumal lo tet hrip hrep ha chu James Milton Black chuan khawngaihna nen enin a chal a khawih chuan a lo sa em em a. A mah chu Bessie-i a ni a. Sundei sikula zirtirtu chu a en a, Ka pu, he leia hming lam hunah “Awm” ve thei tawh lo mah ila, khitah vana ka hming an lam hun chuan “Awm” ka ti thin dawn asin, a ti a, a thi chu a ni ta nghal ta mai a, Black chu a mittui a tla zawih zawih a.
Black-a hi 1856 khan khawvel eng a rawn hmu ve a, 1938 khan a rawng a lo bawlsak thin Lalpa hnena cheng ve tawh turin he khawvel hi a chhuahsan a. Tum khat chu rethei vengah a kal a, hmeichhe naupang dang dil del, thawmhnaw tet hrip hrep ha hi a hmu a, a inthlahrung tih a hriatin Black-a chuan a khawngaih em em a. Chu hmeichhe naupang Bessie-i chuan a melh zak zaka kawng sira hel a tum a. Black chuan, Mami i tha em? A ti a, Bessie-i chu a ngawi reng a. Mami i hming min hrilh thei em? A ti a, ani chuan a hming a hrilh a.
Bessie-i chuan Black-a chu hawihhawm leh nelawm tak a ni tih a hriatin a chanchin chu a hrilh a. A pa chu zu ngawlvei a ni a, a nu chu a hrisel lo em em a, hna pawh a thawk thei lo va, amah chu kum 14 a nih tawh thu hrilhin, an chhungkaw ei tur a theih ang angin a zawng a, a chang chuan rukte pawh a ru hial thin tih chu a hrilh a. Black-a chuan a khawngaih ta em em a, Sundei sikul kala inkhawm ve turin a sawm a.
Bessie-i chuan, inkhawm chu ka chak ve thin asin, in zaite ka lo ngaithla thin a, mahse kan dinhmun heti hi a ni a, inkhawmnaa hak tur thawmhnaw tha ka nei lo va, ka inkhawm ngam lo thin a ni, a ti a. Black-a chuan kawr thar a leisak a, Bessie pawh chuan a kawr thar chu a hain phur tak chuan a inkhawm ve ta a. Hming an lam laia a hming an han lam ve te chuan phur em emin “awm” a ti thin a. Thiante pawh a lo nei ve tain a hlim hle a, inkhawm a chak thei em em a.
Chawlhni vawi khat chu Bessie hming a han lam chu phur taka “awm” thin kha a reh ta daih mai a. Engvanga Bessie chu inkhawm lo nge a nih tih a thiante a zawh lah chuan hria reng an awm si lo. Inkhawm ban chuan Black-a chu Bessie te in lamah chuan a va kal a, kawnga a pa rui kal pai tuang tuang chu a hmu a. In chhungah chuan a han lut a, Bessie nu dang bel mai leh cher tak chu chhuatah a lo mu bem a. Bessie a rawn inkhawm lova engtizia nge, tiin a zawt a. A nu chuan Bessie chu a damlo a, chuvanga inkhawm ve thei lo a nih thu a hrilh pahin Bessie mutna chu a kawhhmuh a.
Black-a chu Bessie mutna lamah chuan a kal a, Bessei dang bem leh chau tak lo mu chu a hmuh chuan a khawngaih em em a, a chal an khawiha a lo sa vur mai a, khawsik awmna a vei a lo ni a. Bessie vawiinah hming lam laiin “awm” ti tur i awm ta si lo va, i thiante chu an hrilh a hai teh asin, a ti a. Black chuan ama doctor a ko a, mahse tun ang hian damdawi te a la awm tha ve lo va, chutiang natna veite chu thi ngei tura ngaih an ni a. Doctor pawhin han tih vak ngaihna reng a hre chuang lo.
Bessie chuan, ka pu, Isua hnenah ka kal hun a hnai ta, he leiah hming an lam laiin “awm” ti thei ve lo mah ila, khita vana hming an lam hun chuan “awm” kan ti thin tawh dawn asin, a ti a. A aw te chu chau tih hriat em emin a tham chel a, Black chuan a khawngaih em em a, a mittui chu a biangah a luang nguai nguai a. Tichuan Bessie, naupang dawldang leh cher tak, mahse hlim tak leh phur taka Sundei sikula a hming an lama “awm” ti thin chu a thi a ni zui ta mai a. Black-a biangah chuan mittui a sur hian a sur zung zung a.
Black-a chu a haw hnu pawhin Bessie lo chu thil dang reng a ngaihtuah thei lo. Hming lam hla sak tur a han zawng a, mahse a hmu si lo. A thinlungah chuan, engatinge nangmahin i phuah mai loh? Tih hi chiang takin a hria a. Tichuan, Lalpa tawtawrawt a rik hunin kan lei awm tawh lo ang, Kumkhuain chiang takin khua a var tawh ang, tih hi a phuah ta a. A thunawnah chuan, Bessie-in khita vana hming an lam hunah chuan ‘awm’ ka thin tawh dawn asin, a tih chu hrerengin, Khita hming an lam hun chuanin, Khita hming an lam hun chuanin, Khita hming an lam hun chuanin, Khita hming an lam hun chuanin ka “awm” ang, a ti ta a lo ni e.
A ni e, Bessie anga khita vana hming an lam huna ‘awm’ ti ve thei turin kan nun kan fimkhur a ngai ta. Roreltu thu thuin awm rawh u, roreltu dodal chuan Pathian ruat a dodal a ni, tih a nih vangin khawvela kan awm chhung chuan kan ram dante kan zawm hian roreltu thu thua awm kan ni, tih hi kan hriat thar fo a va tul em. Chuti ni lo va, roreltu thu dodala dan bawhchia a, ruk kan ruk a, damdawi ruih theih kan zuar a, kan ti a, zu phalna nei lova kan zawrh a, a ni, kan ruih chuan e, Bessie angin khita vana hming an lam hunin “awm” kan ti ve dawn lo a nih chu.
Chumai a ni ngawt lo va, hmeichhia kan pawngsual a, tual kan thah a, pawi lema kan sumdawn a, kan eiruka dan phal loh eng thil pawh kan ti a nih chuan, khawvela roreltuten an dan siamte hi chung lam pawhin a pawmpui avangin, roreltu thu thuin awm rawh u, tih a ni a, dan kan bawhchhia thina a kalha thil kan tih thin chuan dan ang taka hremna kan tawrh chu thu dang nise, jail bang kan zut pawh thu dang, khita hming an lam hun chuanin ‘awm’ kan ti ve dawn lo.
Chuvangin dan bawhchhetu chu jail a tang a ni mai dawn lo va, khita hming an lam hunah pawh “awm” a ti ve thiang dawn lo a, hming lamna bu, Nunna Bu-a an hming ziah a ni ve lo vang a, Bessie- chu he leia hming lamna bu-ah a hming thai chhiatin awm tawh mah sela, khita vana hming an lam hun chuanin a “awm” tawh dawn ang khan, keini pawhin “awm” kan tih ve theih nan dante hi zahin i zawm zawk thin ang aw.