Guest writer
KL Liana
AW HALELUIA LALPA ROPUI BER
Ruah a sur duh lo, ruahtui kan hmu tam tawk lo, tiin kan phun a, a han sur ta chu kan buai hle mai. Mizoin vawkhniakzawn thla kan ti a, ruah a sur vak vak ngai lo a, a phingphisiauin a sur a, khawlai tidiak tawk chauh a ni thin. Sik leh sa, khaw awmdan hian muml a nei ta meuh lo chu a nih hi. Ti daih ila, i pension tawh tih leh la pension lo, tihah kan inhnial a, tih leh i pension tawh em kha? Tih hi ka duh aia tam mah ka tawng ta. Pension hmel ka pu te pawh a ni ang e, mahse ka la pension lo deuh chu a nih hi.
Kum 1925 khan, Hmar Bial khawmpui lian chu Saitualah nghah a ni a. An hlim hle mai a. Hetianga khawmpui an hlim viau hi chuan Thawhtana haw mai hleih theih loh a ni fo thin. Thawhtan chu Zawlnei haw hun a ni lo, tih a ni thin. Zawlnei lem lo mihlim pawh a huam tho a ni mahna. Pawl ruk kan nih laiin Pu L.K.Sanga John, sawi ka la hriatreng chu, sikul naupang kha tual zawlah kan ding tlar dul a, ani chuan, Thawtanah zawlnei an haw ngai lo, tihte hi, chawlhniin sa an hmeh a, sa ningnawi ei tur a la awm a, chumi chu an ei chak vang mai mai, a ti.
Saitual khawmpui pawh chu an hlim em avangin, sa ningnawi ei chak lam pawh a ni lo, mikhualte chu an haw hleithei lo va. An zai a, an lam mup mup a, an hlim hle a. Lal Upa Sukbula chuan chutia mikhualho pawh haw thei lo khawpa an hlima an zai chu ruai a thehsak a. An hlim em avang chuan zanah pawh an zai zel a, tumahin tin zai an rel thei lo. An tlaivar ta hial a. L.Kamlova chuan ropui a ti a, van nun an zir niin a hre hial a.
Thawhlehni khua pawh a var dawn ta, a thinlungah chuan hla a lo lang a, Aw Haleluia! Lalpa ropui ber, A fakna kil tinah fawn se; Hnam tin Lal, ropui ber leh zahawm ber chuan, Mi thinlung chhungah thu han sawi leh rawh, tih hi a phuah ta a. A thunawnah, Hruai kir leh ang che kal bo tate, Muthlute chu kaitho leh ang che; Khawvel hruaitu Arsi ropui ber, Bona ram leh lungngaihna ram chhun eng rawh, tiin. Chutia Pathianin a hla thar pek chu an zir ta nghal a, ni a chhuah meuh chuan an thiam tawh a, inthlahna hla atan an sain an hmang zui ta a ni.
L.Kamlova pa hi Lalhanga a ni a, a nu chu Lamputi a ni a. 1901 khan Lenchim khuaah a piang a, 1943 khan Mualphengah kohhran Upaah thlan a ni. Indopui pahnihnaah khan V Force Pasaltha B an tihah a tang nghe nghe a, khawtlanga mi tangkai tak a ni. 1969 khan Aizawlah an rawn pem a. 1988, November ni 12 khan, amah vekin a hla phuah, Lung min len ka thlir ning dawn lo, Lei lungngaih piah ram saw; Damlai lungngaih chhumpui zing hi, Ka pel ang tahna ram, tia a lo sawi thin rama khawsa ve tawh turin he khawvel hi a chhuahsan ta a ni. ITI thlanmualah ropui taka vui liam a ni.
A ni e, a Sap tawng chuan, han ti ve khanglang ila, Lalpa kan tih hi Lord a ni a, kan Lalpa chu kan hria. Sap rama sumdawng pawl pakhat, East India Company an tih mai chu kum 1600 khan India ramah an rawn kal a. A awmzia chu an lo kal chhan pawh sumdawnna lam a nih chu. Ram dang Portugal aṭangte pawhin sumdawngin an lo kal ve tho mai, mahse India ram awp erawh an tum thawm kan hre lem lo, Sap ram aṭanga lo kal erawh chuan an sumdawn mai duhtawk loin India ram chu a awp ta mai a, 1947, August thla ni 15-ah an lak aṭangin kan zalen, Independence ta chuah a nih kha.
Kha East India Company kha Mizote chuan kan lam thiam danin Kumpinu kan ti a, Kumpinu tih chu Sap ram, British kan sawina a ni. India ramah rorelna Court tam tak an siam a, vawiin thlenga kan dan hman lar em em, IPC, Cr PC, CPC kan tihte pawh hi Sapho siam a ni. Sap ramah khuan ram rorelna Parliament an tih hi pahnih a awm a. Keini India ramah pawh pahnih, House of The People, Lok Sabha kan tih leh House of The States, Rajya Sabha kan nei. Lok Sabha-a Member tur pawh hman deuh lawkah kan thlang a nih nghe nghe kha.
House of Lords an tiha Member-te chu Lord tih an ni a, anni hi Court angin hna an thawk tlat thung. Keini ramah Supreme Court chu Court sang ber a ni a, anniah thung chuan House of Lords chu a ni thung. Thubuai an khawihin an hmaa ding Ukil-te khan, My Lord, tiin an ko thin. India rama courts pawh chu thubuai an khawihin Sap rama roreltu Ukil-ten an koh angin, My Lord an ti thin. Chu chu chhawm a ni ta zel a, keimahni kea kan din hnu, tun thleng hian chhawm a la ni ta a, High Court Leh Supreme Court-a roreltute chu thubuai an khawihin Ukil-ten My Lord an ti t zel a, a nih loh pawhin Your Lordship an ti.
Chu inkohna, Sap hun aṭanga hman tawh, vawihin thlenga la hman zel chu dik berin an hre lo ni ang, Rajasthan High Court chuan, kan India danpuiah mi zawng zawng intluk anga sawi a nih laia My Lord, Ka Lalpa, tih emaw chu a tha berin a dik ber lo ve, chuvangin Ka Pu, Sir tia min koh mai kha a thain a tawk e, tiin thu hman ni mai khan an tithlu ta nghe nghe a ni. Chuvangin, Rajasthan High Court-ah chuan Roreltu Judge kha ka Pu tiin an ko tawh dawn a nih chu.
Sap ramah chuan sawi tak ang khan House of Lords-a Member chu Lord an ni a. Court- thubuai an khawih khan ukil tan My Lord tih loh theih an ni lo, chu chu keini kan ram awp thin India ramah pawh hman a ni ta zel a. Court-a roreltu Judge kha House of Lords-a member an ni lo, Lord chu an ni lul lo ang. Mahse an rama an lo koh thin angin Lord tia koh court-ah chuan an ni ve ta tho zel a. Keini pawhin kan la chhawm zel laiin Rajasthan High Court-ah erawh chuan Ka Pu, tiin an ko thung tawh dawn a ni.
Aw Haleluia, Lalpa ropui ber, A fakna kil tinah fawn se, tia meng mang lova tui taka kan sak thin laiin court hi rorelna hmun a ni a, a pawimawh em em. Tin, court pui pui thleng kher lo leh ukil pawh rawih hranpa ngai loin thubuai leiba tih ang chi te leh dang pawh, Mizoram State Legal Sservices hnuaiah Lok Adalat an ti a, pre-litigation an ti emaw ni, thubuai tam tak an rem tawh a, an rem zel ang. Lok Adalat-ah chuan inkhingte kha an inrem theih dan an zawnpui a ni ber mai. Hei hi mipuiten kan hriat atan a tha khawp mai.