Dan leh hrai: HUANAH A TAWNGTAI A

Hla hi kan nunah a bet tlat a, chhiat ni ṭhat ni-ah a tel lo chuan kan khawsa thei lo a ni ber mai. Kan sakhuanaah pawh hmun laili ber a chang a, kohhran kan hlim kan tih pawhin zaia lam mup mup hi a ni lom ni? Mahse kan hlate chu hun bika sak chi deuh te a awm bawk ṭhin. Tun hma deuh tawh khan Mission Vengah lungphunnah an hla sak a fuh lo deuh a. Aw Pathian nang ngilnei ber, tih hi hunserh an hmang khan an sa ta a. 

Tuna an inneihna hi…. tih an sa thleng chiah chu sak chhunzawm thei an awm lo, an nui zo vek. Hman kumah Sikulpuiah sawn October thlain khawmpui a awm a, zanah kan han  kal ve a. Thusawitu khan Isua hi van Lalber a ni tih chu tui tawkin a sawi a, banna hla a thlang a, a thusawi nen inhmeh a ti deuh a, Leiah a lo piang van Lalbera chu, tih kha a thlang chu, an sa an hlim viau na chuan, an la nawn tam lo hle. 

Ṭum khat chu nipui khaw lum lai, April niin ka hria, kan vengah mitthi a awm a, mitthi in e, ti lo chuan a hlim em em mai a, an lam hup hup a. Hla pakhat an sa zo chu e, pa pakhat hi a lo ding a, Hlimna ni ropui chu a eng, Zantiang hi kawlrawnah a liam, Lei Bethlehem dai reh a nghak, A hming chu Lal Imanuel, tih kha an tlang mauh mai pek a. A sak chu an sa, mahse a hun leh hmun chu a ni lo deuh a ni ang, an la nawn lo chiang.

Ka tan huanah a ṭawngṭai a, Nangma tan pawh a ṭawngṭai, han tihte hi chu tuarna lam hla, Good Friday lai vela sak chi a ni tih hriat hle chung pawhin hun dangah pawh sa ila a inmil tho zel mai. Aw hmangaihna sawi thiam ila, Nazareth Isua ngei kha, tih hi kei ka duh thei hle mai a, ka tan huanah a ṭawngṭai a, nangma tan pawh a ṭawngṭai, han tihlai te hian min hneh ṭhin. 

He hla hi Charles Hutchingson Gapriel-a phuan a ni a, Mizo ṭawnga letlingtu hi Zawngaua, Pu C.Dinthanga, Lelte Editor pa hi a ni. A phuahtu hi ni 18-8-1856 khan Muscatine County Iowa-ah a piang a, a pa hi rimawi lamah a tui a, chuvang chuan a inah rimawi zirna a siam a, chuvangin ani pawh hi a naupan tet aṭangin rimawi lamah a tuiin music a thiam hle a. Chutianga rimawi lam thiam avang chuan mite hriat pawh a hlawh phah hle ṭhin. Nupui lamah erawh a tluang em em lo a ni ang, Fannie Woodhouse-i nen an innei a, mahse an inthen leh ta mai a. Hemi hnu hian Amelia Moore-i nen an innei a, fa pakhat an nei a, September ni 14, 1932 khan Galifornia-ah, a tana Lalpa hmangaihna mak chu a chatuan hla ni tawh turin khawvel hi a chhuahsan ta a ni. 

He hla letlingtu Zawngau hi a hming tak chu Darthangvunga a ni a, engvanga Zawngaua tih a ni ta daih nge chu hriat a ni lo va. Mizote hi hming lova inkoh mai mai kan ching a, naupan laia inkohna te hi an pu hlen duh khawp mai bawk. Mizo khawsak phungah chuan lo neia ei zawng thin kan ni a, sanghal leh zawngten buh an ei ṭhin avangin an veng ṭhin a, an au vak vak chang a awm bawk ṭhin. A nu emaw pain emaw buh venna lamah zawng a au ṭhin ni ngei ngei tur a ni, chuvangin a tet laiin chumi chawi chuan Zawngauva tiin an ko fiam ṭhin ang a, chu chu a pu hlen ta a ni ang. Dik maw dik lo maw? 

A pa chu Daia a ni a, 1899 khan Zawngin khuaah a piang a, E.Phailengah a piang, ti an awm bawk. E.Phaileng leh Zawngin tih hi thuhmun a ni em, tih erawh ka hre ve lo thung. 1901 khan Suangpuilawnah an pem a, zirna ngaisang mi leh tumruh tak a ni a, nuhrawn a hrawn avangin a naupan lai chuan a rethei ve ṭhin a, chuvang pawh chuan a tum a ruh a ni mahna. Aizawlah sipai bel nawt turin a kal a, lehkha a theih ang angin a zir a. 1915 khan Upper Primary a zo va. 

Indopui pahnihna lai vela Mizo tlangval te, 1917-a France ram kal zingah khan a tel ve nghe nghe a. Khatih lai khan kan tlangval France ram kalte chu kum tam zu thang lo mah sela, in lama an bialnute kha pasal nei tura an nu leh paten an lo tihluih deuh te an awm a ni ngei mai. Ka nu khiangawiah mi tir lo la, German ral tawn ka di ka nghak rih dawn e, Duhleh hraileng awih chu tlai ang hmiang, tih hla aṭang hian a hriat theih mai awm e. Kei pawh ka pu, ka nu pa hi a kalte zingah khan a tel ve a, meihawl rawh tura kal mah nise, Ka nu lungphang hian mi ring lom ni? German ral lian kulhpui dai kan tawn ni chuan, A sur hian ngen mu a sur chum chum, an ti. 

France ram kal haw hnu hian zirtitrtuah a awm a, chumi hnu chuan Police lamah a lut leh a. A nupui a sun hlauh mai a, chumi hnu chuan Khuangleng nula Biaktluangin nen 1927 khan, Tlabunga a awm laiin an innei a. Amah a felin thu a awih a, chuvang chuan Sub-Inspector thlengin a kaisang nghe nghe a, 1954 khan a pension ta a ni. Fa hi sawmpakhat, fanu paruk leh fapa panga a nei a, Aw hmangaihna khawvel entu, Kalvari tlang thing kraws chungah, tih pawh hi Sap hla ama lehlin bawk a ni. Valentine Day ni hma chiah, February ni 13, 1987 khan Lalpa hmel mawi chu hmu ve turin khawvel hi a chhuahsan a ni. 

Mizopa irawm chhuak hla tam tak kan neih bakah Sap hlate kan mi thiamten an letlinga kan ṭangkaipui em em. Pu Zawngauva pawh zirna lamah Upper Primary a zo chauh a, chu chu ka hriat sual loh chuan pawl ruk pass tihna a ni a, mahse Sap hla Mizo ṭawngin hetianga nalh leh tluangtlama a letling thei hi chu chhuanawm tak chu a ni e. Keinin tlar khat letling tur pawhin JF-a Dictionary nen kan inchhawp chung pawhin kan la puitlin zo kha a nia. 

Thu hi hla a ni a, hla hi thu a ni, te hi an ti fo va, hla lehlin chu kan ngah a, thawnthu pawh. India rama kan dante hi Sap ṭawnga inziak a ni hlawm a, kan mi thiamte hian Mizo ṭawng hian letling ve sela, kan van ṭangkaipui dawn em, tih hi ka ngaihtuah fo ṭhin. Sawrkar leh Court lam ṭang dunin keini khua leh tuiten dan kan hriat duhin sum leh pai tam tak sen pawh pawiti loin dan min zirtir ṭhin a, hmun hrang hrangah legal awreness seminar te an huaihawt bawk ṭhin. 

Chuvangin, kan mi thiam, a bik takin kan danhremite hian dante hi mipuiin kan chhiara kan hriata kan zir theih nan letling ve sela, kan ṭangkaipui ngei ang le, heti lam hawi zawng hian ke rawn pen mawlh teh se.