KUM 33 A NI TA

Kan hriat angin March thla tir, 1966 aṭangin Mizoram chu rambuai a lo ni ta kha a ni a. Rambuai hrehawmzia hre ve pha lo thangthar erawh kan tam ta. India rama kan dan siam pawl sang ber, Parliament-in India hmarchhak, Arunachal Pradesh, Assam, Manipur, Meghalaya, Mizoram, Nagaland leh Tripura atan chauha hman tura a dan siam, The Armed Forces (Special Powers) Act, 1958 dan angin sipaite chu thuneihna sang tak nen thuam an ni a. 
He dan ang hian dan lo anga khawsate chu kah emaw thi khawp hial pawha tih theihna tura thuneihna nena thuam an ni a. Rambuai a ni a, kan hmeichhe tam takin pawngsual an tawk a, mi tam man an niin ramtuileiloa sawi sak an ni bawk a. Thihna, hlauhna leh lungngaih mangan hrehawmna chumpui dum hnuaiah Mizoram chu a awm a, in leh lo tam tak hal a ni bawk. 

Mipuite kan him nan leh that zawkna a nih beiseina nen khaw tam tak chu sawi khawm a ni a, A.O. an tihten an awp a. Pi leh pu aṭanga an in leh lo, huan ro leh thlaite chu mittui tla zawih zawihin an kalsan a ngai a. Leh lamah MNF an awm a, ralthuam an nei a, leh lamah India Sipai ralthuam nen an awm bawk a, mipuite chu tuboh leh dolung inkara awm ang kan ni a, a hrehawmzia chu sawiin a siak lo. Kan hla phuah thiam Suaklianan, Kan hun tawng zingah khaw khawm a pawi ber mai, Zoram hmun tin khawtlang puan ang a chul zo ta; Tlang tina mi kal khawm nunau mipuite, Chhunrawl a vang riakmaw iangin kan vai e, tih hla a phuah hian a tilang chiang hle awm e. He a hla puah hian Zoram chu a fang chhuak rang em em. 

Chhungkaw kima thiante nena hlim taka inkhawm a, Krismas an lo hmanna thin, amah Suakliana bawkin, Zion ropuina Lalpa boral min zawngtu chu, Van khawpuiten ui mah se an dang zo lo ve, Engkima engkim chungah lal ber rawh se Amen, Min hmangaih hi tuman an hnial thei lo ve, tia a lo phuah hlim taka an sakna thin biak in mai bakah khuate chu a ram zo va, Thuro khawhar taka an chenna hmun leh vazarte tlatna thin ramhnuai mai an chang zo ta, tih chu mawi taka au chhuahpuiin, Chhung kim tea aw lenrual lungduhte nen, Zai kan vawrna Van Lal run leh khawtlang a dai; Thuva awmhar chun tawng loten a nghak a, Zarva lenna ramdai aw an chang zo ta, a tih hian a phawk zo hle mai. 

Mahni in chhungah ngei pawh thinthi ngaihngam takin an mu thei lo, chutiang hun rapthlak takah chuan Zoram hi kum tam tak a awm a. Mipuiiin kan zo lo, kan tlin lo, kan zuam tawh lo. Kohhran lama kan rawngbawltute leh mi thahnemngaiten an theih tawpin palai hna an thawk a. Kan hnam pasaltha sai ramchhhuakte chu sai lu kher a ngai lo, sakhi pawh nise mipuiiin kan tlin ta lo, tiin ramna an theih tawkin an sawipui a. Tawngtaina  chhangtu Pathian a nih vangin, A miten an mamawh an dil a pe fo, A fate tap leh rum a lo ngaithla thin a, kan hnam pasalthate chu Arakan-ah hlimna thlipuiin a nuai a, Lalpa thlarau changin thlarau hrual zawiin an awm a, chungte chu nakin hunah hnial lova an hotute thu an awiha an zawmna tura chunglamin a lo buatsaihna a ni reng si a. 

Kum kha leh chen rambuai harsatna hrehawmna hnuaia awm tawh kha, June ni 30, 1986 zan chuan MNF leh India chuan remna sa-ui an tan thei ta a nih kha. Aw khami zana Mizoram hlimzia kha tunge hrereng lo ang i le? Zoram chu hlimin a au chhuak a, hmana lungngaihna avanga mittui tla kha khami zan kha chuan hlimna leh lawmna avangin mitttui a tla a, hlimin a au chhuak a, lawmin a tlaivar a, Lawm avangin ka biangah hian, Mittui a luang fo thin, a ti ta zawk a. 

Hmana hmelma ena a en thin leh a do ber thin India sipaite chu Arakan aṭanga an lo chhuak tur pawh a venghimtu an lo chang ta zawk a. Thlarauin a lo hrual zawi thawh avangin hotute thu zawmin a bo a bang awm loin an lo chhuak a. Nupui pawh hlawh lova kum kha leh chen an lo pawm tawh an silai leh ralthuamte chu mipuite ngenna avangin ui em em leh thlahlel em emin mittui sur zung zung chungin an tung thei ta a nih kha. Tunah chuan khuarei a chang zo ta, kum 33-na kan thleng ta der mai. 

Aw kan hnam pasalthate lo chhuak mipuiten kan hluta kan lo lawmziate tak kha, mitthlaah hian a cham reng thin. Thenkhat lahin sai ram chhuak sakhi an rawn hawn, ti tiat  dawna lo deuhsawh tituai lek lek tawk awm bawk, Mipui an thuhmun fo thei lo, Dam leh damlote an awm thin, tih ang khan. Mipuite chuan kan tuar zo tawh lo va, thehlei pawh rawn hwn se pawi kan ti lo. Mi chaw eia kan kova an ei puar te te a, a vir, chaw a heh si, ti leh hlauh si ila, chutiang deuh chu a ni ta ber awm e. 

Chu MNF leh India inremna avang chuan Mizoram pawhin a kum leh maiah State puitling kan lo neih phah a, chumai ni loin, India Danpui chang 371-G chu siam a lo ni ta hial a, chumi ang chuan Mizoram chuan a bik taka inenkawlna, Special provision an tih pawh chu kan neih phah ta a nih kha. Kan sakhuana thil emaw kan hnam dan emaw khawtlang thil khawtlang anga kan tihdan thin ang kalh leh khawih zawnga dan siam pawl sang berin dan a lo siam a nih pawhin, Mizoramah chuan he laia kan State dan siam pawlin hman ve tur a ni e, tia thu an titlu a nih ngawt loh phei chuan hman ve theih loh turin chu special Provision chuan min hmuhim a. 

Ram lei leh hralh chungchangah te pawh humhimna bik kan neiin, danpui ang chuan State sawrkarah dan siam pawl member sawmruk aia tlem lo tur a nih laiin keini bikah chuan sawmli chauh kan neih phalsak kan ni ta bawk. Chuvangin, kha remna khan danpuiah pawh sulhnu a rawn neih phahin siam that hial a lo nih phah ta. Chuchang ni loin, State puitling kan nih phah ta bawk a nih kha. Remna leh muanna hlutzia hi kan ngaihtuah ngai em aw? A tichhe zawng leh dan kalh zawnga tumah kan khawsak loh nan leh dante hi kan tana siam leh kan thatna tura siam kan zawm ngei tur a ni tih hi i hre nawm fo ang u aw.