ZET-U-ZU

Tumah inhau lova hnial loin, Langaih­chhing pa runah dardawn a hawng e, Lunglen zu a ni e, thal mai rawh, tiin kan pi leh pute chuan hlaah an lo phuah a, chuti em em chuan an buai phah lutuk lo a ni mai thei e. Khawvel chu a zau em a, kan Zoram chauh hi sawi ila, zu hi kan buaipui luai luai a, ka u, Revd. Chuaua phei chu in si lo hian a rui a ni ber mai, lunglen nachang pawh hre ve lo kha a nia, a awm viau tho zel e.

Keini India ramah pawh hmun hrang hrangah an buaipui ve tho mai a, phaiah kan zin thin hlawm a, kawng sir lamlian kama an hun sen thet thut kan hmu thin, mahse rui erawh hmuh tur an tam lo viau thung. Hmanah pu Denga hun lai khan dan anga zawrh a ni a, a tir kha chuan zu duhho lei tur kha an tam si a, an intlar put put a nih kha. Hun a lo kal zel a, kum a lo vei hnu tawh kha chuan intlar chu sawi loh, mi hmuha lei nih pawh kha tam takin an zak a, a leite pawhin lehkhain an tuam thin. 

Pu R.Thangkanglova erawh chuan, enge baibul ken pawh an zah loh chuan mahni duhzawng ken te kan zah ang ni, a ti ve thung. A lei pawhin lehkhaa tuam loin a keng lang thin. Rui nih pawh kha a zahthlak a ni chek ang, rui kha hmuh tur an awm meuh lo, phai lam ang khu kan ni hman a. Chu chu a dikzia hretu chu zu rui man thintu kan Police leh Excise te hi an ni ang, zu rui an man lo hrem thintute pawhin ruih vanga  hrem tur an hmaah an hruai khatzia hretu chu khatih laia kan Magistrate-te kha an ni ang.

Zu zawrh an ti tawp a, khapna dan an siam a, mahse dan anga lo zuartu, zu eng emaw zat la neite kha an neih sa tiral tura hun pek an ni lo thei lo va, khatia hun an han pe chiah kha chu, khapna dan hman a ni dawn tih kha a chiang reng mai si a, an inchuh hut hut mai a nih kha.  Tunah pawh dan anga zawrh a la ni mek a, mahse a hmaa zawrh ang kha erawh a ni ve lo thung a. An zu zawrh hi a tak tha nge chu ka hre ve chiah lo, a in nasa deuhte chu an biang a puar hman lo, an dul pawh a kiar hman meuh lo, thlanmual thawhlawm lamah an inpe thuai mai ni awm takin mipui chuan kan hria, dik maw dik lo maw?

Assam hnuaia kan awm lai kha chuan zu hi kan buaipui lutuk lo niin a lang. Autonomous District Council kan nih hnu kum sawmhihna, January ni 21, 1972 khan Mizoram chu Assam sawrkar awpna aṭanga chhuakin sawrkar laipui awpna hnuaiah awmin, Union Territory an tih kha kan ni ve ta a, Chief Minster hial te kan nei ve ta a, Pu Ch.Chhunga chu kan CM hmasa ber a ni a, Congress leh Mizo Union kha pawl khatah an insiam a, Congress-ah an inchhung khawm a ni awm e, chu chu merger an ti niin ka hria, a hun lai kha chuan merger chu a lar hle a.

Chutia U.T. kan nh ve hnu chuan kan dan siam pawl chuan Mizoram Excise Act, 1973 an siam ve ta a, chu chu zu chungchanga kan dan neih hmasak ber ni awm tak a ni. Mahse a taka hman erawh a ni lem hlei law, Cr.PC an tih mai, chang 144-na angin Bawrhsapin zu kha a khap a, chumi dan phauhchawp ang chuan Police-te khan an man thin a. Khatihlai khan k u Chama, L.R.Chama kha Dy SP a ni awm e, ani kha Bawrhsap thupek kengkawhtu ber kha a ni a, “Chaman a phal leu” tih tawngkam chu a hun laiah khan chuan a lar hle thin.

A chunga kan dan sawi khi a taka hman chu an siam aṭanga kum sawmpakhatna, 1984 khan a ni chauh a. Mizoram Excise Rules pawh chu siam a ni ta nghal a, Khuangchawi thla, Octorber ni 10, 1984 khan Thu chu Tisaah a chang ve ta hram, ti ila a dik mai ang.
Kan hriat angin June ni 30, 1986 zanah India leh MNF-ten saui an tan a, Remna Thuthlung an siam a, India danpui chang 371-G pawh lo piangin keini Mizoram chuan humhimna bik, special provision an tih chu kan nei a. He remna avang hian February ni 20, 1987 khan State puitlinga hlankai kan lo ni ve ta. Khuangpui nena awi dur dur a, Aw lo eng rawh State ram, Thal tui ang kan nghak che; Lo eng thuai rawh kan Zoram dung leh vangah, Chutin Zofa kan zalen tawh ang, tia lam mup mup thin Mizo Union erawh an awih thin a taka a lo thlen meuh chuan a lo ral hman ta thung lawi si a ni.

State kan nih hnu chuan zu chu dan angin zawrh a ni a, mahse khap a ni leh ta a. Tichuan Zu khapna dan kan tih MLTP Act kha 1995 khan siam a ni a, a taka hman erawh chu State kan nih ni, February ni 20, 1997 khan a ni thung. Kha dan khawng tak kha kum tam fe chu hman a ni a, zu erawh a rem chuang lo va, an khap pung emaw tih mai awl zawk lek lek a. Chuvang chuan sawrkar chuan dan anga zawrh leh mai hi a chi zawk, a ti a ni ang, tuna kan dan hman mek, MLPC Act hi siam a niin zawrh a ni leh ta a. Khitiang khian dan mit lam aṭanga thlir leh benga ngaihthlak pawhin zu kan buaipui tawh thin ang chu a ni a. Zu zawrh hi a tha lo, khap hi a tha fe zawk, ti kan ramah an tam a ni ang, chanchinbu lam aṭanga kan lo hmuh thin danin zu khapna dan thar siam mek a niin kan hma hun rei lo teah hian a khapna dan chu an hmang leh dawn ni awm tak a ni. Zu chu buaipui ve angreng tak chu kan ni. Kan buaipui dan erawh a inang lo a ni mai thung. 

Ka pu, Dr Thangdailova ten meizial an do a, keinin, Lal Krista tan dopui turin sipaiah kan insiam, tih ang khan kan dopui a, kan zu ral char char a, zu pawh chu ka U, Revd. Chuaua ten an do va, Pu Kanglova ten an dopui a, an lo in ral ve char char a, an la do rem chuang lo va, an la in ral seng rih lo deuh chu a ang e.

Thil an lo awm an ral leh thin, Mihring an ral kumte nen, tih ang maiin zu avangin dan a lo awm a, chu dan chu a lo ral a, dan dang a lo piang a, chu pawh chu a rl leh lek lek tawh a, zan hi a ral lek lek tawh a, khua pawh a var dawn ta e, tih ang deuh khan MLPC Act kan tih pawh chu a ral leh tep tawh niin a lang. Chhum rei lo te lo langa ral leh ta ang a ni mai dawn a nih hmel e. A engapawh chu niin ni lo se, Mizo kan nihna ang leh Kristian kan nihna, khua leh tui kan nihna ang pawhin eng dan pawh ralin lo piang se, dan hi kan zaha kan zawm erawh kan bat tih hi i hre nawn fo ang aw.