NANGMAHAH HIAN

Tun hma deuh khan, J.L. High Sikula kan zirtirtu ṭhin Pi Zualbawhin khan thiam zet maiin, Lal Elsadai ka ngai a che, tih hla kha a sa ṭhin a, a thiam kan ti thei em em mai a. Mahse keini naupang ta chuan tu phuah nge tih kan hre lo va, ama phuah a sa emaw kha kan lo ti ve mai ṭhin a. Mahse chutichung chuan a thunawn a, Aw khawng ka tlan bo ang? Tlan bona reng reng a awm lo; Engatinge Lalpa nangmahah hian an tlan bo ṭhin? An hriat lohnaah inhriattir zel ang che, tih laiah kan ka lo buai ve em em mai thin a.

Ka buaina ram thlalerah hian ni loin, ka lo buaina zawka tak chu, Engatinge Lalpa, nangmahah hian an tlan bo thin? Tih lai takah hian a ni zawk a. Lalpa aṭang chuan tlan bona reng reng a awm lo va, mahse Lalpaah chuan mi an tlan bo thin em ni ang, nge ni anga Lalpa aṭang zawkin an tlan bo thin zawk? Tih kha a ni ka buai thin chu. Lalpa aṭang nil ova amaha han tlan bo kha a make m lahtak a ni.

He hla hi Upa Bukchhuaka phuah a ni a, a pa chu Taia a ni a, a nu Tlangi a ni. Tlangpui khuaah 1907 khan a piang a, an khuaah Lower Primary sikul chu a kal a, a zawh hnuin Aizawl lamah a zir leh a, sang tak erawh a zir lo thung. Kohhran Upa atan nemngheh a ni a, a nupui Chawngchhungi pawh hian Rev. D.E.Jones, Mizoin Zosaphluia kan tih hnuaiah khan Bible a zie a, Bible Woman a ni. Bible Woman han tithe hi tunlai kan hr eta meuh lo va, UPC unaute hian an la nei a, kohhran hian an uar vak lo a ni mai thei e, hriat tur a tam lem lo.

1938 khan Thentlangah an pem a, Thentlang hi tun hma chuan Chhuhlawh tih a ni thin a, mahse a hming hi a khaw mi tan pawh put a nuam chiah lo deuh a, Pu R.Thangkanglova te tan chuan thudang nise, a KṬP chiah lo bawk a, Raldan an ti leh a, mahse tunah chuan Thentlang tih a nit a. Hetah pawh hian Upa atan thlan a ni leh a tat ho a ni.

Tum khat chu khawsikpui an tih hian a na vak mai a, a damkawr chuan khi hla khi a phuah ta a ni. 1968 khan Aizawl a lo rawn lut a, mahse rei a awm hma, kum hnih lek a awm hnuin, 1970 khan a thi a ni. A hla a thunawn tlar 4-na, Engatinge Lalpa, nangmahah hian an tlan bo thin? Tih lai tak khia ka buaipui thin tawh fo a ni a, mak hi ka ti thei em em mai a, Lalpa aṭang chuan tlan bona reng reng hi a awm lo va, a awm loh avang chuan engatinge Lalpa, nangmah ata an tlan bo thin, namgah aṭang hian tinge tlan bo an tum thin? A ti zawk a ni. Chuvangin a nihna ang tak chuan, Engatinge Lalpa, nangmahah hian, ni loin, nangmah ata, tih zawk tur niin a lang, chu chu Mizo tawng kalphung pawh a ni reng a ni.

Keini Mizote hian kan Mizo ngei hla phuahte hi an thih hnuin emaw hian an phuah ang chiah lova sake maw, hla bua dah emaw kan ching thin a, tihdanglamsak kan ching fo thin. Hmanah kan sawi tawh a, Tuisen Bangla Chowkidar thin, kum 77 mi, 1978 July ni 31-athi ta, Khawzawl Dinthar thlanmuala an vui liam tak, Rualhleia leh Rualthanchhingi te fapa, 1901 kuma Lungchhuana piang, Hrangchhuana hla phuah, Zion khawpui ka pan laiin, Suala hlimin ka lo tlu a, tih pawh kha, a phuah ang ni loin, Sualah hlimin tiin kan sa thin a, chutiang chuan kan hla buah dah a ni thin.

Piangthar niin mihlim a ni a, Pathian rawng­bawlin a vak thin a, chuia a vahna lamah chuan nuthlawi nen an chesual ta hlauh mai a, pawi a tiin a inchhir em em mai a, sual hlimpuiin a lo tlu a ni tih chu a inhra a, a inlamlet a, Chuvang chuan, Zion khawpui pana a kal mek laiin, suala hlimin a lo tlu ta a nih chu a hriat avangin a phuah ta a ni zawk. A hma lama a lo lawman ber thin Thlarau chu amah hruai lehtu tura auin, Hmana ka lawman ber, thlarau min hruai leh rawh, a tit a a ni zawk.

A dik em? tih erawh chu ka hre lo va, sawi dan dang pakhat a awm a, chuta an sawi danah chuan khatia nuthlawi a lo chetsualpui avang khan a nupui chu a tlan a, a ko thin a, a haw duh si lo va, a lung a leng em em mai a, mahse a lung chu engang pawhin leng thin mah sela, a nupui lahin a haw phah chuang si lo. Ko turin mihring a tir thin a, a haw duh chuang si lo, chuvang chuan, mihring ni tawh loin, Thlarau zawk chu a nupui ko tura sawmin, a lo hlimna thin ber a nupui a hmangaih em em leh a ngaih em em chu Thlarau chuan ko haw tura ring chung leh suangtuah chungin, Hmana ka lawman ber Thlarau min hruai leh rawh, tiin Thlarau chu a nupui tlan hruai hawsak turin a ngenta a ni, tih a ni.

A ni e, khawvel hi famkim lohna ram a ni a, tumah famkim reng an awm lo, tisual thei vek kan ni. Mahse inhriatthiamna hi a lo pawimawh a, kan inhriatthiamna hi kan khawsakho dial dial theihna a lo ni fo thin. Dan siamtu kan tithe pawh hian chu chu an hria a, ha aiah ha, mit aiah mit, tih ang ringawt kha chu a tul hun awm thin mah sela, thil sual lian lutuk lo, te tham deuh titute chu, an vawi khat tihna a nih chuan, court-in thiamloh chantir pawh nise, hrem nghal mai loin, zilhhauin emaw, thu intiamtirin emaw an chhuah zalen thei a, chu chu Cr PC an tih mai chang 360-ah hian a lo awm dim diam zu nia.

Keini pawh Zion khawpui kan pan lai hian sualah hlima tluin dan kan lo bawhchhe thin palh a lo ni e, mahse kan tlukna dan kha thil sual te tham deuh leh lian lem lo a niha a hremna pawh kum sawm aia tam lo emaw a lo nih chuan, rorelna court-in min khawngaiha zah a ngaih a, kan tihsual vawi khatna a nih chuan, min hrem mai nghal mai lova min chhuah theihna turin khitiang dan a chunga kan sawi khi, dan siam pawl Parliament an tih chuan dan a lo siam a lo ni e. Dan bawhchhiaa suala hlima tlu lo turin dan hi i ngai pawimawh fo ang aw.