Guest writer
KL Liana
INKHAWM HNUTE
Kan Ukil Rualkhuma Hmar hian a awmna thin pawl a chhuahsan a, a chhan amahin a sawi danah chuan, Di phur kan ang e mai, a tih thu hmanah khan ka sawi tawh a, kan la hrereng emaw. Enge di phur ang chu? Ka ti a. Ani chuan di kan phur chu maw thiante thawm hi kan hre lo va, mahni thawm chauh kan hria a, a ri sung sung mai a, tam ber emaw intih mai a awl khawp a, mahse kan lo tam ber awzawng lo mai a, vote an han chhiar hi chuan kan lo tlem leh ber zawk si thin, a ti, dik maw dik lo maw, kei chuan ka hre law.
Pakhat zela an kal boin, an kiam thin chhungkaw tinreng, tih ang deuhin inthen hi chu a lunglen thlak duh a ni ang. 1923 khan Leisen, Manipur-ah khawmpui a awm a, an hlim hle mai a, mahse chatuan ram ni rih si hek lo le, khawmpui a zo va, an tiak chu a ni ta mai a. A khaw nawtin mikhual thlah turin an chhuak a, mikhualte lahin a khaw mite an ngai, an inchibai pawh chu an inthlah hlei thei lo a chha a ni awm e.
Chutihlai chuan Tirkoh Thanherha chu fianrialah a va kal a, a lo kir leh chuan, I hmangaihna zara lawma inkhawm hnute, Kan lo inthen darh hianin Chhandamtu; Min hnemtu an awm lo ve, khawvelah, Aw Lal Isu, ka hnenah lo leng la, tih hi a phuah ta a. Chu hla thar ruah tham loh chu a khawtual a mikhual nen an zir a, ni leng zankhuain an sa nawn ta tlut tlut mai a, an hlimpui em em mai a, mikhual haw turte a hranpaa chelh reng an ngai lo, a chelhna tha tak a lo ni ta a. A darh chakin Zoram dung leh vang a deng chhuak thuai a, Thlarauin a hmang bawk a, vawiin thengin khawhar inah pawh sak lar a la ni ta a nih hi.
Thanherha hi inbuan chak a ni a, tleirawl te a nihin nupui a nei a. Phuaibuangah an awm a, 1917-a Franch ram kal zingah khan a tel a, chutih laia Lower Primary zir chhuak a nih avangin 27th Labour Corps an tihah pawh hotu a ni nghe nghe a ni. Hmanah khan kan sawi tawh em kha aw, kan sawi tawh thanin ka hre deuh a, mahse ka chiang lo, engpawh nise, kan lo sawi tawh a ni emaw ni lo emaw, ka sawi tho tho dawns.
Senvon ram, Tawlnawngah 1921 khan dawr te a siam ve a, chutah chuan rei tak a awm hnuin 1956 khan Tuithaphai Saidanah a pem a. Hla hi sawmli vel zet a phuah a ni. Aizawl College-a P.U.C. kan zir ve lai, class tan hma deuha Maida lane vela afimchi tlem kan zu in ruk thin lai vel, 1977 December ni 11 khan a thi a ni.
Chutiang chuan an khawmpui tiak ni chuan haw thei loin an cham leh ta a, tuin emaw chawimawi nan leh Pathian hnena lawmthu sawi nan a vawk a thawh avanga cham an ni lo va, he hla avanga cham hi an ni zawk. Chawimawi an sawi takah chuan, keini Mizote hi chuan solfa hi kan tuipui viau chungin Pathian fakna atan chuan amah pawh khian kan hnam zia kan hnam mil, kan kalchar anga chawimawia fak a, khuangpui leh khuang te nen ngeia chum chilh hi a duh zawk a niin ka hre ve thin. Solfa zai avanga thlarau lama lunglenga tul avanga Pathian chawimawia bawng emaw vawk emaw han thawh ta hi an tam lo hmel khawp mai. Mahse khuangpui leh te nena kan zaia thlarau lama kan hlim chuan, miin a neih chhun vawk a thawh nawlh nawlh fo thin chu a nih hi.
Mahse, he hla thar avang hian cham reng thei an ni lo va, inngaiin inthlahlel hle mah sela, inthen a ngai lo thei si lo. Chuvang chuan, a chang hnihnaah chuan, He lei hi zawng tapa inthenna hmun a ni, Aw Lal Isua, i hmangaihna zar a; I chatuan ram mawia kan len hun chuan, Kan inthen tawh lo vang ringtute hi, a han ti ta kha a ni a. Ni e, chatuan ram, vanah zawng inthen a awm tawh lo ang le. A tawp khawkah chuan Lalpa bawk hi a tul ber a ni fo a, tichuan, Khawharin lal Isu, tunah ka au a che, Lo leng t ache, ka thinlung sualah hian; Varparh arsi aiin i eng mawi zawk, I hmelah thlamuan leh lawman a awm, tiin hnu a han khar ta a ni.
Vanram chu kan tum ber a ni a, mahse kan sawi tawh thin angin, amah Pu C.Thanglawta tih ang deuhin, a tam ber hi zawngin kal erawh kan chak lem lo a ni awm e, tar tawh tak kan tihte pawh hian la kal rih loh a, khawvela la awm ve hram rih duhin damloh hlek pawhin damdawi kan ti ruai thin mai chu a nih si hi. Dr Tlanglawma (L) kha, chutihlaia Vawkzawn nuho a hnena kalin an inentir a, ani chuan, Thlen ka nghakhlel khawpui mawi chu…. Tiin in lam in lam a, thlen nghakhlel si enge dam duha min rawn pan si? A lo tifiam thin e, an ti.
Thanherha hla hman deuh khan kan sawi tawh a, En ru, Pathian Beram No sual phurtu, tih a phuah chhan pawh kan sawi tawh kha. Tin, Good Friday laia kan sak fo thin leh lai lo pawha sak hlawh tak, Chandamtu lungngaihna kalvari lam chu panin, tih hla pawh hi ama phuah bawk a ni. Kan hla hluite ti ila, lengkhawm hla kan tih mai, khawhar hla kan tihte hi a tam ber hi chu kan mi hmasa hla phuahthiamten 1920 bawr chhova phuah kha a ni hlawm niin a lang.
Heng kan hla, kan rohlute hi a phuahtu phuah ang ni lova tihdanglam a awm fo thin a, hei hi chu a pawi a, thil dik ni pawhin a lang lo. Chutihlai chuan vawiin thlenga kan rama dan dinglai la ni reng, Kumpinu hun laia siamte hi a la tam mai a, hengte erawh hi chu ram leh mipuite boruak tawn leh mamawh leh tul ang zelin, thuneitu, dan siam pawl kan tihten an tidanglam thiang a, a tha lo lai an paih a, a tha zawkin an thlak thei a. A chang phei chuan a dan pumpui kha an paih bawk thin.
Tunah pawh dan siam pawl chuan hmeichhe naupang kum 12 hnuai lam pawngsualtu chu thih thlenga hrem theih turin siam that an rilruk mek a ni lawm ni kha? Dan siam pawlin tha leh tul, ram leh mipui tana tha tur nia an hriat chuan an tidanglam thei a, thuneitu an ni a, chu tak chu Democracy ram ropuina leh hlutna tilangtu pawh a ni reng a ni. Keini India ram pawh hi khawvela Democracy ram ropui berte zinga mi kan ni tih hi i hrereng fo ang u.