Guest writer
KL Liana
MARTIN LUTHER-A HLA
Hun a danglam rorelna ni ropui, Ni tin ka hnaih deuh ṭhin, tih ang maiin kan nun leh khawsak phung a danglam ta. 1971 kha a ni tain ka hria, Serchhipah ka Pu a thia kan kal a. Ka Pu Chawngzika te inah chaw kan ei a, Zopa ve tak, pa tlawmngai a ni a, a mit te kha a kalh deuh a. Chaw kan han ei chu e, a kut khatin a bar a, a hum ṭhu mai a, khatia chaw bar hum ṭun chung khan maian bai kha a kutzungchal khan a zu pir chu, chawmal kha a hnutchhiah tam deuh bawk a, bai chu a var nguai mai a, keini naupang la tenchhe ve deuh si tan chuan, kham ngawt thu lah awm bik suh, maian tui han hawp chu a nuam lo khawp mai.
Mahse tunah chuan a dang ta e. Chutiang chuan kan nun leh khawsak pawh a dang ta. Keini Kristiante chuan Martin Luther-a hming hre lo chu kan awm kher lo ang, Kristian chauh pawh ni lo, History zir ṭhinte chuan kan hre ngei ang. German ramah November ni 10, 1483 khan a piang a. Dan a zir a, 1505 khan ina a haw tur thlipui leh ruahpuiin a nuai hrep mai a, a hlau lutuk chuan, min pui rawh, puithiamah ka tang ang, tiin Pathian a au chul mai a. A lo intiam tawh si a, a dan zir chu bansanin Pathian thu lam a zir ta a. 1507-ah puithiama nemngheh a ni ta a.
June ni 13, 1525-ah Catharine Von Bora-i nen an innei a, fa paruk an nei, thusawi a thiam em em a, hla phuah a thiam bawk, zirna lam ngaisang mi a ni a. Chunglai hun chuan biak in sakna tur sum an tuak chu ṭhenkhat lo duham zual leh ṭhahnemngai deuh an awm a ni ngei ang. B.A. kan zirlaia European History kan zira ka la hriatreng chu, Puithiam pakhatin sual ngaihdamna a zuar chu, an leia pawisa an thlak rual rualin an chhungte thi tawh thlarau hremhmuna awm chu a chhuak nghal, tia a sawi kha Martin Luther-a chuan a hmu a, chumi aṭang chuan kohhran kal dik lo chu a do ṭan ta niin sawi a ni.
Tichuan kohhran dik lohna nia a hriat points 95 zet mai chu a ziak a, German rama Cathedral of Wittenberg an tihah chuan a tar a. Chumi avang chuan Pope leh kohhran hruaitute chu an lungnilo em em a, 1520 khan Roman Catholic aṭangin an hnawtchhuak a, Siamthar lehna tia kan hriat ṭhin, Reformation inṭanna a lo ni ta a ni. Tichuan chutih hun laia kohhran awm chhun ti mai ila, Catholic chu hnialna a lo awm ta a, a hnial kalhtute chu Protestant an ti a, kan hriatthiam dan tur chuan, Catholic kohhran ni lo zawngte hi chu Protestant kan ni.
Kohhran vawn himna lam chu a rilru lian tak a ni a. 1523 khan tlangval pahnihin Catholic chhuahsanin Protestant thurin an zawm avangin Brussels khawpuiah kahhlum an ni a, chu chuan Luther-a chu a deng na hle mai a, tichuan Kan Pathian Kulhpui nghet a ni, tih hi a phuah ta a ni. Chung hun lai leh tunlai chu a danglam tawh em em a, sawiin a siak awm lo ve.
Khi hla, Luther-a phuah khi Rev. Dr. Lalsawman Mizo ṭawngin a letling a, Pu Sawma hi ni 28, June, 1930 khan Sailam khuaah a piang a, a naupan laiin Khawbungah an pem a, tah chuan a sei lian a. A pa hi Rev. Langlura a ni a, a nu chu Darneihkungi a ni a, an unau hi an rual a, Lalpa Isua Zirtirte aiin an tam a, 13 ngawt an ni, ani hi parukna a ni. Naupang zakzum tak a ni ṭhin a, ṭhiante nena inkawm aia sava veha ramhnuaia awm nuamti zawk a ni a, Pastor a nih hnuah pawh ramvah leh chakai khawrhte hi nuam a la ti em em ṭhin a ni. Mi zakzum a nih avangin thu a han sawite pawh hian a khur hial ṭhin a ni awm e.
1968 khan M.Th a zo a, Mizo zinga hetiang ni hmasa ber hi a ni. March ni 7, 1961 khan Lalnuntluangi nen Pastor Thanga kutah an innei a, fa paruk an nei a ni. Tin, a vanduai a, chuap cancer upat lamah a vei ta hlauh mai a, chumai ni loin pneumonia a vei bawk a, damdawi inahte a awm a, nikum Febraury ni 9 khan zakzum chung chung pawha a rawng a lo bawl ṭhin, Lalpa hnenah chatuana chawl hlen tawh turin he khawvel lei anchhedawng hi a chhuahsan ta a ni.
Ṭhangthar aia ṭhanghluite chuan kan hre zawk awm e, March ni 1, 1966-ah MNF-ten Independence an puang a, Mizoram chu rambuai a lo ni ta a nih kha. Ka sawi ṭhin a, kan sawi leh teh ang, naupang te te kan ni a, Sumsuihah kan awm a. Jet fighter-in Tuikhuahtlang a bomb an ti a, Lamlian aṭangin kan thlir a, tunlai angin World bank kawng a la kal lo va. Chutihlai chuan Chempui Battalion an ti mai a, iptepuiah chempui an ak a, mikhual tlangval, MNF, Voluntiar an ti mai a, an lo kal a, an rawn thlir ve a, pakhat kha a hnap a tawlh deuh ṭhin a, kan thlir ṭhap a, a khute chu kan hmu ve a.
An do ber kha India a ni a, sipaite khan silai ṭha tak tak an nei vek a, chung silai neite kha anni Chempui battalion khan an beih turte kha an ni a, silai nei ṭha tak tak, iptepuia chempui aka beih chu a hautakin a huaisen thlak awm ngawt chuan ka hre ṭhin. Tichuan Mizoram chu rambuai a lo niin lungngaih chhum leh thihna chhum dum zing chuan min khuh chuk mai kha a ni a, kum tam tak chutiang chuan lungngaih hrehawm kan tuar a, lehlamah MNF kan hlau a, a lehlamah sipai kan hlau bawk si, dolung leh tuboh inkara leng kan ni. Keini mipuite chuan buai kha kan tlin tawh lo, kan zo ngang lo a nih kha.
Chutiang chu Zoram mipui dinhmun a nih avangin India leh MNF chu inbia se, remna thu sawiin dawhkan kil se, tiin lu chhum ban chhum huamin mi ṭhahnemngaite an lo penchhuak a, chumia an hotupa chu Pu Sawma hi a ni. Thil hlawhtling nghal mah suh se, bei la, bei nawn rawh, tia kan naupan laia kan zir ṭhin angin a tir chuan hlawhtling nghal mai lo mah sela, chu an hnathawh avang chuan a tawpah chuan India leh MNF chuan, June ni 30, 1986 khan Remna an lo siam ta a nih kha. Hetianga kan rama remna a lo awm thei ta hi Pu Sawma te vang a ni e, tih loh theih a ni lo ang.
Chumi avang chuan vawihin thlenga hahipa kan la sawi, India danpui chang 371-G pawh chu siam a lo ni tain, keini Mizoram pawhin Special Provision kan neih phah ta a nih hi. Chu chuan kan Mizo hnam dan leh kalphung, khawtlangin kan chin dan ṭhinte chu min humsak a, Parliament-in a kalh zawngin dan siam mah sela, kan Assembly-in hman ve tur a ni, an tih loh chuan hman ve theih loh a ni. Heng zawng zawngah hian Pastor Sawma te hnathawh rah kan seng a lo ni e.