Guest writer
KL Liana
DAMCHHUNG THIH HMA
Damchhung tawi te tawnmang chang tur hi han dawn la, Kan lenlai enchimloh Parte i am dun ang, tih phuahtu chuan damchhung chu rei a ti vak hmel loh hle mai. A ni e, a inchen lo hlawm bawk a ni, ṭhenkhat hlamzuiha an thih laiin Mathusela chu kum zakaw chuang fe a dam a, Nova pawhin kum za tehmeuh lawng a tuk a nih kha. Lawng tuk nana a hun hman zat dam thleng pha lo hi he khawvel ram zauah hian kan tam khawp ang le.
Tun hnai maiah India ram hmun ṭhenkhata thil rapthlak tak tak thleng avangin hmeichhe naupang kum tling lo, kum sawmpahnih hnuai lam pawngsualtu chu thih thlenga hrem theihna dan an siam tur thu leh, damchhung tih pawh thih hma, tih tura dan siam danglam a nih tur thu chanchinbu lamah kan hmu ṭhin a, kan hre fur ngei ang.
IPC an tih mai, chang 57-na ang chuan, hetia court-in mi a hrem a, damchhung tang tura a tih ang ṭhina damchhung hi, a tanga kha thi lova a dam reng a nih chuan kum sawmhnih anga ngaih tur a nih thu kan sawi tawh ṭhin a. 1985 kuma Gauhati-a kan training-a kan zirtirtu sawi ka la hriatreng chu, damchhung tih chu a sawi ngawt theih loh a, mi jail-a zan khat emaw lek a tan pawhin a thi thei a, thla khat emaw, a aia rei deuh emaw, kum khat emaw a tan pawhin a thi thei a, ani tan chuan damchhung tang a ni tho, a ti a, a dik hmel viau a ni.
Hmeichhie chunga dik lo taka hleilenna a tam em em a, naupang kum tling lo pawh khawih duh an awm ṭhin a, chu mai ni loin, a huhoa khawiha that zui ta, tih thawm kan hre fo bawk, a rapthlak a, a pawi a, a zahthlak em em bawk. Chutiang khawpa mi nunrawng leh rapthlakte hremna tura thih thlenga hrem theihna dan han siam chu kei chuan a tha ka ti khawp mai. Tin, damchhung han tihah pawh khatianga hmeichhe chunga thil sual titute hremna atan bika damchhung tih chu, kum sawmhnih ni loin, an thih hma chu jail-a tanga tura tih kha a ṭha hle bawk.
Tin, hetianga court-in thiamloh a chantira damchhung emaw kum eng emaw zat tang tura a tihte hi dan angin sawrkarin Parole an ti a, eng emaw ṭul bikah ni sawmpanga te a chhuah lailawktir thei a, a hun chhunga a ral khan ṭha te tein jail lamah an lut ve leh mai ṭhin. Keini Mizo pain parawl kan hriat ve dan nen chuan a dang deuh hlek.
Parawl chu mipa mahni maia awma khawsa hi an ni a, tun hmain Kawnpuiah khuan parawl pakhat a awm a, an tia lawm. Mahni chauha awm chu a in chhungah chuan a thu ber a, hnialtu tur awm hek lo, mahse mak ve deuh chu a buhfai kha a hralh ru ṭhin a, buhfai relbela mi kha ngawi rengin a rut a, puanin a tuam a, tuma hmuh loh turin tukverhah dim tein a thlak a, chu chu mi dangin an hmuh hlau takin a la a, a hralh ru ṭhin, an ti. A hit top.
AD&SJ ka nih lai khan mi pakhat damchhung tang tura ka tih kha a lo lang hlawl mai a, ka lo hre tawh lo va, keimahin pindanah ka awm a, amah zawk kha a insawi a, Puia damchhung tang tura i convict kha mawle, a ti a. Kei chuan, aw ni tak, damchhung tang turin ka ti si che a, tinge i lo lan hlawl si? Ka ti chu kan nui dun top. Parole-in a chhuak a lo ni a. Thuremna phek pakhat a tibo a, chu chu a rawn ngaihven a, an lo la dahṭhat chu kan pe a, a lawm ve hle a, ka lo khaihlum lo zawk che kha a va pawi tak, ka tia kan nui dun hawk hawk a. High Court-ah ka appeal dawn, a ti a, i hlawhtling chuang hlei lawng e, te ka ti ta vel mai mai a.
Court-in thiamloh a chantir a, khaihlum tur emaw a tih te, damchhung tang tura a tihte leh kum eng emaw zat tang tura a tihte hi IPC bawk chang 54 leh 55-na angin leh Cr PC an tih mai, chang 433, 434, 435 angin sawrkarin a tihdanglamin a pawh tawisak thei a. Thi tura tih kha damchhung tang turin a thlak thei a, damchhung tang tura tih kha a aia rei loin a ti thei tihna a nih chu. Chutianga an tan hun chhung tih tawisak a nih dawn chuan a roreltu court Judge kha a ngaihdan lak hmasak tur erawh a ni thung tur a ni.
Chutiang chu a nih avangin, damchhung han tih kha, kum sawmhnih anga ngaih tur a ni ta tihna a ni. Mahse chang 433-A angin damchhung tang tur kha a tan hun chhung tihtawisak pawh ni sela, kum sawm leh kum li tal a tang tur a ni thung. Chumi awmzia chu damchhung tang tura tih chu a tan hun tur tihnepsak pawh ni sela, kum sawmpali a tan hrim hrim a ngai thung.
Khitiang kan ram dan leh kalphung a nih mek laiin hmeichhe pawngsual avanga rorelna court-in thiamloh a chantirte hremna dan erawh chu a dang dawn bik ta tihna a nih chu. Tin, court-in mi thi tura a chungthu a rel chuan, kah hlum tur emaw a ti thei lo va, a thih thlenga a nghawnga khai tur, a ti kher tur a ni. Khai hlum tur a nih chu.
Tichuan pawngsual avanga damchhung tang tura hremte chu an tan hun chhung tur kha kum sawmhnih anga ngaih tur ni loin, a thih hma chu a tang tur tihna a nih chu. Keini India ramah kan dante hi a ṭhat rualin damchhung han tihte pawh kum sawmhnih anga ngaih tur a lo ni a. America angah te chuan kum za tang tura an tihte kan hre zauh ṭhin, kan ramah erawh chuan chutiangin a tih ve theih loh a ni. Mi sual leh hlauhawm tawpkhawk pawh ni se, kum za a tan hnua a chhuah chuan, dam zel pawh nise, a hlauhawm lutuk hmel tawh lo, a tha a za viau tawh chuan a rinawm loh hle.
Hmeichhe humhalhna a ni pah a, diklo taka an chunga ti ṭhintute hremna dan sawrkarin a siam ṭhaa a tidanglam a nih pawhin a ṭhain, mi sualte pawhin hremna a nat avang tal pawhin hmeichhe chungah hlei an len ngam loh phah turah ngai ila, amaherawhchu hmeichhia kum 18 la pumhlum lote naupang anga ngaih a ni ta erawh hi chu, hmanah chuan 16 a ni ṭhin a, Pu R.Thangkanglova te leh Pu Rualkhuma Hmar te an ngaihtuahawm ta deuh a nih tak hi.