SUAL RIT PHURH

Mizoin Nikir thla kan tih, June ni khat, sanghnih leh sawmpa­riat zing khua a lo var a, dar sarih a lo rik dawn meuh chuan Serchhipa kan chhungte thi an awm avangin chu lam pan chuan kan tlan khu phei rum rum a, Muallungthu pelh Khumtung kawng kan lo zawh fo thinah chuan kan kal a, hman deuha kan kal lai ai kha chuan kawng pawh a lo tha tawh a. Nikum khan kum tluan deuhtawha ruah a sur avangin kan rama kawngte a chhe nasa em em a, keini chang ni lo Manipur-te pawh a ni ve tho va, ruah kha an surtir pawh ni bik chiah si lova tute emaw han mawh ta talh tawk lah bo lo, mak thei khawp mai.

Khumtungah tukṭhuan kan ei zawh chuan kan kal zel a, Serchhip chu kan va thleng ve rawih a, kan Ukil Pu Ramzauva chuan min lo thlen khalh hi a lo ni a. Kan han vui hun serh a zo chiah chu, keini chu pawnah kan thu a, kei tehlul kha ka kianga mite chuan thlalakpuiah min duh hlawm a ni awm e, mipa an ni ber a, pa lamah ka tla na ve deuh a ni awm e, ka chalsam tlak kawlh vangin ka chal a lang ve tawh bawk a, ka ha a kuh bawk nen, thla min lakpuitute hi chu an lang tha thin deuh bawka chuvang chu a ni tih ka hre rin ren a.

Mahse a hnuah chuan hmeichhiate pawhin min lakpui ve ta nual a, kan vui zo a bula thingpui kan in kan kir leh lam chu, High Sikul naupang ni awm tak hmeichhe naupang-tleirawl panga uniform ha nihliap khumte hian, Pu KL, min rawn ti ta mai a. Zep lohah chuan kan inhmuh vawi khatna a nih avangin min han ko mai chu an mumangah min hmu tawh a nih ka ring a. Kan han inchibai lawp lawp hlawm a. 2006 April ni 23, Zitawpni a, Reiek tlanga Anthurium Kut kan zu chhim kan haw lam, chu chu Reieka ka vawi khat kalna a ni a, motor chung khuh lova hmeichhe naupang sawm vel an chuang kawnga kan intawk a, a rual a, A…K.L.Liana….an tihte kha ka hre chhuak uar uar a.

Kei chu motor khalhtupa ka ni a, khalh chung chuan ka ngaituah neuh neuh a, kawldai hlingnei par kum tam tak ka hmuh tawh loh ka han hmu te, kan damchhung hun tawizia te chu ka ngaihtuah neuh neuh a. Ni lengin van kalkawng chu ka ngaihtuah, Ni tinin sualnachuanin min rawn zui, tih hla chu ka thinlungah hian a lo lut a, mahse e, diktaka sawi chuan ni leng chuan van kalkawng chu ka ngaihtuah awzawng lo, tih chu a phata han phat rual a ni lul lo ve.

Mahse, ngaihtuah ila tuah suh ila, ka rilruah chuan a lo lang a, patlinga pumpa thankin ve riang ruang tawh, motor khalh chunga han zai ul ul lah ni bik hek suh, ka thinlung chuan ka sa a, ka tui ve em em a, an titite pawh chu ka lo hre mual lo thin a. Ka putea, R.Selthuama, Ex-MLA chuan Pu A.Thanglura chanchin a sawi a, kan nui bawk bawk a, mahse ka ngaihtuahna erawh chu khi hlaah mawlh khian a cheng thung a. He hla hi Sap hla, Pastor Fehtea lehlin a ni a, a thiam hle.

Fehtea hi a hming tak chu Kawlhnuna a ni a, Khawlailung Bunghmunah ni 20, February, Mizoramin State kan neih ni a nih chu, 1890 khan a piang a. A pa chu Pamiala a ni a, a nu chu Thluaitei a ni. A nausen laiin a pain a thihsan hlauh mai a, chutihnakalai chuan naupang te a la nih laiin a nuin pasal dang a neihsan leh bawk nen, chuvang chuan a pute hnen Lailenah te, Taikuangah te a awm zak zak a. 1901 khan Biate-ah a awm leh a, naupang te a nih lai aṭangin a feh thin a, lo a vat a, hlo a thlo a, lova hnathawka han fel atan chuan a tet em avangin Fehtea tiin an ko fiamthu thin a, chu chu a pu hlen ta a ni.

Mizoten Khasi ram aṭanga harhna kan zuk puak chhuah kum, 1906 khan Kristianah a inpe a, a retheih harsat avangin lal leh upaten an tiduhdah hle a, Mizo khawsakah chuan fahrah leh harsate hi khawngaih an nih thin laiin ani erawh chuan hmuhsitna phurin zawlbuka a riak ve a mu laite thlasik khaw vawh laiin tuiin an leih tho thin a, lainata khawngaih a hnekiin 1910 tawp lamah phei chuan Biate aṭangin an hnawtchhuak ta hial a ni. An pawi chu a sawi bik lo asin mawle.

Mahse tawngtaina chhangtu, a miten an mamawh an dil pe thintu leh fahrah leh retheite Lalpa leh Pathian chuan a ensan ve lo va, 1911 kuma Upper Primary exam-naah chuan an pawlah pakhatna a ni. Hemi kum vek hian Zosapten fahrah an chawm Kapchhungi nen an inneihtir a. Khuangchawi thla 1913 khan Mission veng kohhran Upa atan nemngheh a ni. Rawng a bawl chhung hian thahnem a ngaiin a hlawhtling hle a, November ni 26, 1960 khan a khual zinna khawvel hi a chhuahsan ta a, rawng a lo bawlsak Lalpa hnenah a chawl ve ta a ni.

A ni e, he khawvela kan chen chhung hian mi tam tak chuan kan sual rit tak phurh leh lei ninawm hi, van kan en chuang lo va, ni lengin van kalkawng ngaihtuah loin sual kawng kan zawh zawk fo thin a nih hi. Chungte chu an mihring mihrinaah an sual bik e, kan ti a ni lo va, dan avangin sual a awm, tih ang khan dan bawhchhiat avang zawkin sual rit phurin tan inah kan tang fo thin. A pawi hle mai.

Thil mak ve em em chu, chemkalna zawng hi a awm ni berin kan hre thin a, zu avanga sual rit phura tang chu an chhuak a, an tan leh pawhin zu avang tho a ni chawk a, a ni e, rukruk avanga sual rit phur pawh a zalen hnu hian a tang leh fo thin, rukruk vang bawk a ni leh thin. Dan khap pawh pawisa zo lova dan bawhchhiaa damdawi zuar sual rit tak phur chunga jail bang zut thinte pawh hi damdawi avang bawkin an lut leh si thin. Pawngsual, tualthah, tih thleng mai hian chutianga sual rit phurh ngai bawk phur nawn an awm fo thin.

Dan kalha thil tiha dan bawhchhiat avanga sual rawng kan bawlte hi a zahthlak a, van khi ena chutah chuan luh chak zawk hi a tha, jail luh fo ai chuan van luh chak chu a ropui a, chuvangin dan bawhchhiata sual rit kan phur fo thin hi simin dan zawm lam rilru hi pu ila, tunlaiah dan kalha thil tih bakah mi tam tak nunna leh khawsak tihchhiatsaka damdawi ruihtheih zuara sual rit phurhte hi a tam em em, hawh u, i sim ang u. Eng dan pawh ni sela, bawhchiat hi a tha lo a ni mai lo va, a zahthlak a, sual rit phurhna a ni bawk a, sima kan phurte keuh thlain dan zawm hram hram hi Kristian kan nihna ang pawhin i tum zawk ang aw.