Guest writer
KL Liana
PAWNFEN
Tunlai khawvel changkang tawh takah kan khawsa mek a, naupang lehzualte chuan pawnfen pawh an hre tawh meuh lo, kekawr hi kan hriat leh kan hak a ni zo ta. Tun hma han ti ila, tun thleng pawh a ni bawk ang chu, hmeichhiaten pawnfen an feng ṭhin a, tun hma lam kha chuan kekawr te an hre ve lo a, thi an neih pawhin a hip hultu engmah an hmang lo, a Pathian siam ang angin an pu tawp a, an pawnfen mawngah hian a val keu kuau ṭhin.
Hmeichhia chuan an roh em em a, chuvangin hmeichhe pawnfen thleh ṭhat lo zar parhsak emaw chu kan Mizo Hnam Dan angin cheng sawmhnih lai chawi theihna a ni nghe nghe. A tlemin tunah lang mah se, a hun lai chuan a tlem miah lo, sepui hi cheng sawmli man a ni a, vawkpui hi cheng nga man a ni. Chuti a nih chuan sawmhnih tlem lohzia chu kan hisap thiam mai awm e.
Rev. Thinlaihneman tun hma tawh khan, Vankal khuaah biak in sak a tum a, Hrangkunga kawng nat avanga kal ngil thei lo chu a ban putpuiah a sawm mauh mai a. Ani chuan hun rei tak engmah ti thei loin ka awm tawh a, engtin nge ban ka put theih ang, a ti a. Mahse a sawm lui tlat mai si a, ban a han puttir chu a kawng na lai chu a ri tuar a, a dam ta hlauh mai a, a tukah biak in sain mi tam tak an thawk chhuak ta a, ni thum chhungin an zo hman a. Biak in an han hawng chu maw, tunlai angin mi lian hawngtu awm lo mah se, an hlim em em a, hla an sa tawp hlei thei lo a ni. A tawp a tawpah chuan an sa zo ve ta a, lamtual laiah chuan pawnfen pakhat a chuang ta nawlh mai a, an hlim bawka an lam nasa ngiang ni tur a ni, tu ta nge? An tih lahin tumahin ka ta, ti ngam tawh hek lo le, neitu awm lo pawnfen tlahlang a ni ta ber mai.
Rev. Thinlaihnema hian a rawngbawlnaah thil mak deuh deuh tawn leh tih a nei a. 1900 khan Chhiahtlang khuaah a piang a, a pa chu Dara a ni a, a nu chu Dokungi a ni. Hmuntha leh Darlawngah an pem a, a nupui neih thlengin Darlawngah a awm. 1937 khan Zovi nen an innei a, fa pawh pakua lai an nei. Chawngkhupa ang deuhin chanchin mak ve tak tak a nei a, a tlangval laiin Sairang pukah a khawsa ṭhin a, zanah sakei pahnihin an riahpui ṭhin a, vahrit leh zawngin a ei tur an pe ṭhin.
Chutianga hun rei tak a awm hnuin Aizawlah a chho chu, a sam lah meh ngai loh a sei si, sakei rim a nam bawk nen, bawng leh uite pawhin an hlau hial a, miin an ṭih a, jail-ah an khung a, chuta ṭangin damdawi inah an dah leh a. Damdawi ina a awm lai hian Doctor-te ward a lo fan khalh a, ruh tliakte a lo tidam a, anni pawh chuan mak an ti ve hle ṭhin.
Ṭum khat chu Sesawnga rawng a bawl laiin nu pakhat Thangkungi chu sihsenin a seh vak mai a, ani lah sihsen seh haw mi a lo ni a, a vung vak mai ṭhin a. Ani chuan khawnge sihsenho ha chu kan titim ang e, a ti a. Thangkungi pawh chu a dam nghal ve mai a, a hnu zelah fanghmir chi reng rengin an seh ta ngai miah lo.
Ṭum khat chu Pastor Thangkunga bial fang a zui a, mitthi a lo awm a, vui tur chuan an kal ta a. Khatia mitthi ina an han lut kha mitthi lung
aṭanga thisen insem chhuak mek hi Pathian chuan a hmuhtir ta tlat mai a, chutianga rawngbawltu lo kal ta chu mitthi chhungte chuan ṭawngṭai turin an sawm a. Ṭawngṭai han sawi taka zarah chuan ka peng leh lawk teh ang. Ka u, Revd. Chuauthuama nupui neih ni hian kan kal ve a, J.L. High Sikula pawl sawm kan zirlaiin a ni a, Dawrpui biak inah sawn, khami ṭuma Upa ṭawngṭai kha tunge tih ka hre lo va, mahse a ṭawngṭai rei phian a, sana ka ena minit sawmpanga a ṭawngṭai.
Sumsuihah pawh, ṭawngṭai rei sawi taka zarah chuan, Pu Taia a ṭawngṭai a, tun hma chuan Mizo pa chuan kekawr an ha ngai meuh lo a, puan an veng mai ṭhin a, a ṭawngṭai kha a tui ta deuh ni ngei tur hi a ni, a rei ta khawp mai a. Pu Aitluanga chuan a ning ta deuh a, a kechawnah zawhte a hamtir tawp. ṭawngṭai tui mah nise, zawhtein kechawna rawn ham ta mai chu a tui reng thei bik lo a ni ang, a Amen ve thuai a ni awm e.
Chuan, Pu Hnema chuan mitthi chu a pan a, ṭawngṭai ta lo chuan, Lal Isua hmingin tho rawh, a ti a, a tho ta mai a. Mak an ti em em hlawm a, ṭhenkhat phei chuan an rap a, an hlau lek lek zawk a ni awm e. Cachar Disrtict lama rawngbawlna a neih pawhin mi tam takin an dam phah a, fa nei thei loten an nei thei a, Bawrhsapin puan in a siamsak hial a ni. November ni 30, 1984 khan Thingsulthliah khua a thi a ni.
Pawnfen sawi kha kan nia, kan kual thui khawp mai, kan Mizo Hnam danah khan hmeichhe pawnfel zarsak leichawi theihna a nih thu kan tarlang a, kan hnam dante hi keinin kan roh loh chuan tunge min hlutsak chuang ang le? Dik tak chuan kan sawi fo ṭhin tawh angin India danpuiah inhumhimna bik, special provision an tih mai chu kan nei a, chutah pawh chuan heng kan hnam dan leh chutianga ro kan lo inrel ve dan leh kan kalphungte khawih zawnga sawrkar laipuiin dan a siam reng reng chu, a hma daih tawh aṭanga dan hman mek leh dan dinglai a nih ngawt loh chuan, helaia kan rorel khawlin hman ve tur a ni e, an ti a nih ngawt loh chuan a hman ve theih loh a ni.
Chuti a nih chuan, kan Mizo Hnam dante hi India danpuiin min humhalhsak a ni, ti ta ila, a dik lo lo vang le. Amaherawhchu, kan hnam dan tam zawkte kha tunah chuan kan dan siam pawlten siam ṭhain dan an siam ta a, chuvang chuan a Sap ṭawng takin han sawi ve ngial ila, State Law a ni tawh a, keinin Mizo Hnam Dan kan tih mai ṭhin, Saphoin, Mizo Customary law an tih kha a bo a tam tawh mai. Chutichung chuan kan hnam dana lo awm ve ṭhin. Pawnfen zar chungchang erawh kha chu chu an dan thar siamah a chuang chiah lo niin ka hria, ka hre sual a nih loh chuan, ka hre dik a nih chuan kan hnam dan a la ni ta zel tihna a nih ber chu. Dan lampang kan sawi ṭhin a, eng emaw changa mahni hnam dan ngei han sawi ve ṭhin te pawh hi a ṭul ve bawk a lawm ti raw maw?