HLAUIN AN KHUR A

Aizawl pa lar leh hausa thin Pu Lal­finga(L) kha kan hre hlawm ang a, pa lian thau leh dulkiar ve tak a niin, kg 100 chuanga rit niin an sawi thin a, a dik ang. Ṭum khat chu an inah ka leng a, jean pawl kekawr thar hi a lo nei a, mahse a palen em avangin a kawngah a tawt a, a lo ha hlei thei lo hi a ni awm e. A nupui Nu Rualchhingi (L) khan, e hei, kan pa kekawr hak theih loh hi nei hlauh teh, a nalhin a thar a ni a, ani lahin a kawngah a tawta a ha thei si lo va, a ti a.

A rawn phawrh chu ka han en a, a nalh khawp mai a, Pu Lalfinga chuan a ha thei lo han tih lemah chuan, a ha thei tho a, mahse a kawngah a tawt em avangin a phuar a, a ha peih lo a ni zawk ang. Ka han ha chhin chu e, ka tiatpui pakhat dang pawh rawn inthun se, kan tawt hauh lo ang. A khamphei zawngin ka ha tawk teuh zawk mai thei. A ngaihna a awm lo, kan inpe thei ta lo va. Tuikhuahtlangah u Zawma, Lalzawmiana(L), kekawr ka ha chhin bawk a, ka ha chhin chak a, kan ha chu, a tawi turh mai a, a chhing lung mai si a, a kawng a lenzia chu maw, chengnga hi ‘thawl’ nise, chengsawm ang a ni ang. Kan nui nasa hle.

Chu chuan mihring tungchhova kal theuh theuh hi, kan inan lohzia a tilang chiang hle. Buhfai no khat ei theuh theuh, kan ti fo thin, a ni lo, Dinthara u Vanmawia chuan no sarih a ei thei, ka kar khat tla a vawi khat ei tihna. Chutiang chuan len zawngah te, ei hnem theih zawngahte kan inang vek lo, mahse a duhtaka a anpuia a siamte vek kan ni thung. Kan duhzawng te, ngainat zawng te, kan len leh tet zawng, kan lunglenna chenin a inang vek hek lo.

Keini zan thla eng kal ruai, van dumpawl thiang ruih leh hlate hian kan lung a tihlen a, thal khaw romei zam paw chiai leh fur khawthiangte lunglenga kan thlir laiin ka u Revd. Chuaua te ve thung chu lungpui pawhin a lung a tileng hek lo. Ka lunglenna zawng a ni tih hriain tum khat chu, a la rei lo a, mi pakhat hian, nang hla lam hian i lung a len thin a, Chhandamtu i ropui zarah hahchawlhna nuam a awm, tih hi chumi khami phuah chu a ni a, a ti. Khawchhak lama lal pakhat Kristian haw deuh mai a awm a, Bawrhsap hoin an han kal kha, lal chuan a hlau ta, a khur nasa mai a, chutia a khur a hmuh chuan, Enge lungngaia kan khah ang, Hrehawm a lo thlenin? Ringlote hlauin an khur a, kan lawmna ni-ah chuan, a ti ta a ni, a ti a.

A sawi dan chuan Ringlote hauin an khur ang, tih ni loin, an khur a, tih a ni zawk, a ti a, ka aw e vel mai mai a. Thil hi a ni emaw kan tih hi a lo ni lem lo fo thin a lo ni. Kan naupan laia kan khuaa Thlanpuian Vanlalmawia a tawngtai a, Lalpa keini zawng kan mawl e mai, lamkhuang hnahte hi theihai hnah emaw te kan ti a…, a tihte pawh ka hre chhuak rum rum a.

Mahse, he hla khawhar ina sak hlawh pawl tak hi Mizo pa phuah a lo ni awzawng si lo. Sap, ni lo, ni deuh tho, French pa phuah Dura Chawngthu lehlin a lo zawk a, min hrilhtu khan a hre fuh lo zawk a lo ni a. Kei pawh ka hriat chian hma chuan Mizo pa phuah, Zo pa ir-awm chhuak emaw ka ti ve tho mai. He hla hi Rev. Henri Abraham Caeser Malan phuah a ni a. French rama ringtute an tihduhdah tuar nasa tak a ni a, chuvang chuan Canada-ah an raltlan hial a. Lehkha a zir laiin Pathian rawngbawlna lam chuan a thinlung a luah ta a. 1810 khan Pastor a ni a, kohhran lian ber National Church an tiha awm a ni a, Calvin-a zirtirna lam chuan a lung a tihlen avang leh kohhran chu a sawisel avangin Pastor a nihna pawh chu an chawlhtir ta nghe nghe a. 1820-ah ama huanah inkhawmna tur biak in a sa a ni.

He hla hi a phuah a, hla dang eng emaw zat a phuah bawk. A thluk erawh hi chu mi dangin an siamsak a ni thung. 1864 khan Chhandamtu zara hahchawlhna nuam chang turin khawvel hi a chhuahsan ta a ni. A letlingtu Dura Chawngthu hian a thiam em a, chuvang chuan Mizo pa phuah emaw tih mai pawh a awl hial a nih hi. A lehlin hun hi 1920 vel kha a ni, Shillong-a lehkha a zir laiin tum khat chu Khasi zirlaiho inthlahnaah a tel ve, an hla sak chu tha a tiin a rilru a hneh em em mai a. A hawa Hostel a thlen hnuin a letling ta a ni.

A ni e, kan lunglen zawng te, kan sawi duh zawng te, kan pianphung leh hmel chenin a inang lo ang bawkin kan tui tih leh duhzawng lah a inang hek lo. I hmangaihzia leh i ropuizia chu, tunge sawi thei ang….tih ang deuh leh ang lo deuhin, tun apangin thenkhat chuan kan hmangaihzia kan sawi tan tawh a lo ni e. Ṭhenkhat nupui-pasal nei lova tar thlenga an len laiin, aw kan Zoram te reuh hi chu e, nula ni ang ta sela, a luck kan ti mai thei e, duhtu leh hmangaihtu a ngah kan ti lo a ngem ni? P.L.Liandingan, kei chu ka nupui neih hlim chuan a mut hi kan hma a, thawh lam hi kan tlai ve thunga a ziaawm khawp mai, a tihte pawh min ti hre chhuak dawn a lawm!

A ni e, hmangaihzia te pawh hi keinin ngam leh ngam loin an beng bulah zawi te pawhin kan sawi ngam lo a chha a nih laiin e, thenkhat thung chuan a ring apiang chu an nung ang a, ring la i nung ang tih ang maiin hmangaihna chu tlangchhipa khaw awm ang maiin hmangaihten an hre lo palh ang tih an hlau a ni ang, an aupui thung thin a nih hi. Hmangaihna hi a ropui, van thlenga kan chhawm tur awm chhun a ni miau a.

Khawvela kan chen chhung hian, dan siamtute pawhin ram leh khua leh tui, a mi chengte hmakhua an ngaih avangin leh kan zavaia that tlanna turin ram leh mipuite tan dan an siam thin a nih hi. Chung an dan siamte chu hun a lo kal zel a, an siam lai huna tul lem lo leh chutihlaia pawimawh em em si, hun inher leh mihring khawsakin a her chhuahpui avanga belh ngai leh paih ngaite a awm fo thin a, chuvang chuan siam that a ni fo thin. A dan pumpui paiha dan thar dang an siam chang a awm bawk ṭhin.

Keini khua leh tuite erawh chuan dan siam pawlin a dan siam kha kan zawm kha kan bat a ni ve thung. Entir nan, MLTP Act, zu khapna dan pawh kha paihin a aiah MLPC Act siam a lo ni ang hian. Engpawh nise, dan chu kan zahin kan zawm tur a ni a, tumah dan chungah an leng lo va, dan mitah chuan mi zawng zawng hi kan intluk tlang vek a ni. Mizo kan nihna ang leh Kristian kan nihna ang pawhin dan zawma bawhchhiat loh hi kan tihtur a ni dawn lom ni? Ban bawhchhia an man hian hlauin an khur zawk fo ṭhin.