MIPA CHAUH LO PAWH

A inkhawm kal tur ka nangchin a, Vanram kai tum fawvai zingah a zal e, Van kaiin nuam a lo ti a, kan unauten an lo ti thin ang deuh khan kan Pialral kalkawng pawh paltlang turin a dang thin. Kan Mizo rindan thinah kha chuan, mitthi khaw kawt­chhuahah Pawla a awm a, sairawkherh lianpui a nei a. A perh a na em em a, a perh a natzia chu kum thum lai a na, a ngawt a ni, tih a ni thin.

Thangchhuah te, pasaltha te leh ral thatte chu a hre nghal mai a, perh loin a chhuah thin a. Mipa nula ngai lote chu a hre bawka a perh pawp mai a, a nat em avang chuan Pawla perh pumpelh nan tlangvalin nula ngaih hram an tum a. Chutianga nula an ngaih tawh chuan lo thi ta palh pawh nise Pawla perh kha an hlau lo, Di nei lo Pawlan a sai an ti, Fam mah ila min sai bil tawh hlei lo’ng e, Ka nemrang puan tial ka di zawnna, an ti. Nula pawh tlangval ngai chu a hre em em a, a lo perh pawp mai a, chuvangin Pawla perh pumpelh nan tlangval ngai loh hram an tum thung. A inkalh hle, Pawla perh loh nan nulain tlangval ngaih loh a ngai a, tlangvalin nula ngaih a ngai thung a nih chu.

Hmeichhiate hi awmnem zawk an ni a, keini Mizo Hnam Danah pawh khan humhalh an ni khawp mai. Hmeichhe hnute deh chu cheng sawmli lai chawi theih a ni a, mi nu hnute deh phei chu sawmnga chawi thei a ni. A hun laiah chuan sawmli kha a tlem lo a nia aw, sepui man a ni. Tunlaiah chuan sepui lian deuh phei chu cheng sing fe man a ni ta, chuti a nih chuan danin a humhalhzia chu kan hrethiam mai awm e.

Tin, hmeichhe uire erawh hremna a na thung a, a thuam zawng zawng a chan vek a, pasalin pakhatmah lak a phal lo thei tihna a nih chu. Aman pawh a pe let leh vek tur a ni bawk. Chutihlai chuan mipa nupui nei laiin nula ngai sela, uirea ngaih a nih ve ngai lo va, nula dang nei a ni mai, hremna a awm hran lem lo thung. India rama kan dan hman lar ber IPC an tih mai chang 497-ah thung chuan mi nu uiretu chu hrem theih a ni thung a, kum nga thleng lung in tan emaw, pawisa chawitir emaw, tantira chawitir bawk theih a ni thung. A pasal remtihna tel lo a nih chuan. Mahse pasalin a pawiti lo a nih chuan hrem theih a ni lo.

India danpui chang 14-ah chuan mipa leh hmeichhe intluk thu tarlan a ni a, mahse danpui hian sawrkar chu hnam hnufual emaw hmeichhia emaw humhalhna bik dan siamsak a phalsak thung a. Hetianga intluk tlanna danpuiin a sawi laia IPC an tiha mipa chauh hrem theih a ni bik a, hmeichhia hrem theih a ni ve lo hi a dik lo, tiin India ram rorelna Court sang ber Supreme Court an tihah chuan thlen a lo ni tawh a. 1954 khan Roreltu 4 chuan a ngaihtuah a, anni chuan a dik lohna a awm lo ve, danpui a kalh lo, tiin thutlukna a lo siam tawh a.

He thu hi tun hnaiah kan ram rorelna sang berah thlen leh a ni a. Danpuiin intluk tlanna a sawia mipa leh hmeichhia pawh intluk a tih laia mipa chauh hrem theih a ni bik chu a dik lo, danpui a kalh a ni, tih chu an thupui bawk a ni awm e. Tichuan CJI hoin he thu hi an ngaihtuah a, mipa chauh hrem theih a niha danpui a kalh chuan a dik lo ang, mipa pawh hmeichhia pawh hrem loh tur a ni ang a, mahse nupa inthen phah nan erawh thu tling a ni ang, tiin an sawi a. Mahse thutawp erawh siam mai rih loin la ngaihtuah chhunzawm leh turin a ti ta ni awm tak a ni.

Ni e, danpuiah chuan sakhuana avang te, mipa leh hmeichhia te kan intluk tlan thu sawi a nih laiin hnam hnufual leh hmeichhiate humhalh nana dan dang sawrkarin a siam chu phalsak a ni tho a. Chu chu thil awmdan a nih avangin Cr.PC an tih maiah pawh hian, mi thil sual lian tham tia puh, bail theih loh thubuai an siamsaka an man pawhin, kum lama upa leh rualbanlo leh hmeichhiate chu court-in awm a tih chuan bail-in a chhuah thei thung a ni.

Kan sawi thin a, ka sawi leh teh ang. Police-ten thilsual tia an ngaih an man, a thubuaia zirin bail theih leh theih loh a awm a, bail theih loh thubuaiah chuan an man khan bail a dil thei a, a dilna chu court-in a ngaihtuah hnuin a phalsak thei a, a hnar thei bawk. Court thu thu a ni. Mahse bail theih thubuai, bailable case an tihah erawh chuan an man khan bail a dil a ngai hran lo va, police officer pawhin a chhuah thei a, a chhuah lem lova court a thleng a nih pawhin, Magistrate khan, bail theih a nih thu a lo hrilh ang a, bail-tu tur a hmu thei dawn em, tihte a zawt tur a ni a, a hmu lo a nih pawhin intiamkamna neihtirin a chhuah thei. A awmzia chu an mi man kha jail-a thawn loin bail-in chhuah tur tihna a ni.

Mak ve deuh mai chu, tun hma deuhte khan bail theih thubuaia an man, Ukil ruai chung pawha jail-a la lut ta thote hi ka hre ve zeuh zeuh thin a, ralkhat atang hian mak ka lo ti ve deuh thin. Diktak chuan, ukil rawih kha a ngai lem lo, Magistrate zawk khan bail-a chhuah theih a nih thu a lo hrilh tur kha a ni zawk tlat a, chutianga lo hrilhtu tur berin jail-a a khung kha chuan a buaithlak deuh hmel a, dan kha a lal lo tihna a ni ang, mahse tunlaiah hi chuan chutiang chu a awm tawh lo turah ka ngai thung. Kan ramah Separation of Judiciary a awm tawh a, dan kha a lal ber tur a ni ngei ang.

Mipain hmeichhia a pawngsual thei a, hmeichhiain mipa a pawngsual thei lo thung a ni ber. 1985 kuma Gauhati-a kan traing tumin kan thian pakhat Naga-in a sawi ka hriat chu, hmeichhe pathumin tlangval kha an khuaikhem a, chemte an nei si a, pathum chu a hneh lo va, an phelh ruak a, thingah an phuar bet a, an innawk chhawk a, a ti. An chhuah hnu chuan a lungawi lo kha Magistrate-ah a kal a, mahse hmeichhiain mipa an pawngsual deuh roha hremna tur kha IPC an tihah a lo awm lo remchang a ni ang, Magistrate chuan fiamthu nui chungin, i luck a nih chu a….a lo ti a, chu zawng chu a ni, a ti.

Mipa leh hmeichhia kan dang a, dan ang chuan kan intluk a, mahse kan Mizo Hnam Danah chuan hmeichhe uire chu a hremna a awm a, a thuam a chan thei a, mipa hremna a awm lo thung. IPC-ah erawh chuan mipa hrem theih a ni a, hmeichhia hremna a awm lo thung. India danpui chang 14-na nen a inkalh em, tih chu Court sang berin a ngaihtuah dawn niin a lang, i lo thlir phawt mai ang aw.