KHAWNGAIHNA MAK

Kum tam tak an lo awmna hmun leh pawl chhuahsanin an sawichhe zui a, a thenin hnara hlit awm phawi ang huai, an lo ti ve tumhrang a, a hma zawnga an lo mi khaw sial en thinte hnenah an luta anni lahin piangthar an lo ti a, hmana min sawichhiat nasat thin em kha, ti bik loin fapa tlanbo lo haw leh angin an lo lawm a, chutiang chu Khuangchawi thla eng kal ruai hnuaiah a awm fo ang deuh hian a ni ang, khawngaihna mak, mawi leh duhawm tih hla phuahtu John Newton-a nun chu. Kan hlimpui em em thin, Nangma thil ropuite an sawi Zion kan Pathian khawpui, tih hla pawh hi ama phuah bawk a ni.

Ni 24-7-1725 khan London-ah a piang a, Themes luipui hnaiha awm an nih avangin a pa chu lawng lama sumdawng mi a ni a. Vanduaithlak takin mipa naupang kum sarih mi lek a nih laiin a nuiin TB a veia a thihsan a. A pain nupui dang a nei a, a nuhrawn chuan a enkawl a, a duat lem lo a, chuvangin hrehawm a ti a, Hostel-ah a awm a. Chutah chuan duat leh hmangaih taka enkawltu a nei lo, sawichhiat leh anchhelawh, Pathian sawi chhiat bawih bawihna tawngkam chu a dawn thin a nih avangin a bawraw tulh tulh a.

Sikula inthununna hnuaia lehkha zira awm chu a thei hlawl lo a, kum sawmpakhat lek a la ni chungin a pa sumdawng chu a zui ta a. Tuipuiah zinin khawmualpui hmun hrang hrang an tlawh kual thin a, sal atana hralh leh turin mihring an man khawm thin. America rama Negro-ho sal atana an man a, ran ang maia an hralh thinzia kan hre hlawm ang, Abraham Lincoln-a President a nih khan bawih a rawn chhuah ta a nih kha. Lawnga hnathawk bumro pui puite tawngkam chhe tak takte chu a la zel a, tihduhdah leh sawisak a tuar nasa hle thin. Lawng hotu ber an Captain thu pawh a awih duh loh avangin vuak leh sawisak chu ngaiah a neih hial tawh a, chutiang chuan a nun chu a hmang a.

Tum khat chu lawnga nasa taka an sawisak lai chu Captain chuan a hmu a, a chhan chhuak a, mihring man khawma sal atana hralh tura phurh khawmna atana an hman tho lawng pakhat Greyhound an tihah chuan a hotu atan ruat a ni a, chu chu 1748 kha a ni. Chutianga an dah chhan pawh a luhlula a sual em avangin amah anga sual tho lawnga hnathawkte chu a thunun theih an rin vang chauh a ni. Chutiang khawpa sual leh luhlul mah nise, hmangaihna erawh a thlachham bik lo. A naupan lai aṭang tawha a ngaihzawng, a hmangaih, Mary Catlett-i, Polly-i an tih mai chu a theihnghilh thei mawlh lo, a rilruah a awm reng a, hmuh a chak em em reng mai a nih chu.

A nun chu bawraw hle mah sela, mi tumruh a ni a, lehkha a zir a, Latin leh Greek tawngte a zir a, a thiam pawh a thiam thei e, mahse dan a pawisa lo a, a bawhchhe reng tho si thin. 1748 May thla khan North Atlantic tuipuia an awm laiin a lawng Greyhound chu thlipui na tak mai chuan a nuai ta chiam a, a hmaa mi chu lawng aṭang chuan a tla chhuak a, ani erawh chu a him hlauh thung a. Lawng aṭanga an tlak chhuah loh nan an inphuar bet hlawm hial a. Chawlhkar hnih lai thi chuan a tibuai a, ei tur pawh an nei lo va, riltamin an awm a.

Hetia thlipuiin a nuai hma hian Thomas Kempis-a lehkhabu a lo chhiar ve hlauh mai a, chuta mi, Lalpa zahngai rawh, tih tawngkam chu a hria a, thlipuiin a tihbuai lai pawh khan, Lalpa zahngai rawh, tiin Pathian a au ve thin hial a ni. Thlaphang leh beidawng, lungngai leh hrehawm taka a awm chu Pathianin a chhanchhuak a, chuvang chuan Pathian hnenah a nun a hlan ve ta hial a. Hetia a pianthar hnu pawh hian a la zin reng tho a, mahse mahni mihringpui sal leh bawih ni tura man khawma hralh a that lohziate chu a sawi duh a lo ni tawh zawk a.

Hmangaihna tawp nei loin a hmangaih kha a rilruah a cham reng a, a mizia a ngaihzawng chhungten an hriat avangin pasala a neih an phal si lo. Mahse lehkha a thawn erawh a pain a phalsak hram thung a. Mahse le, a tawp a tawpah chuan an inneih chu an phal ve ta a ni ang e, 1750 February ni 12 khan a hmangaih ber chu nupui atan a nei ta nge nge a. 1764 a lo nih meuh chuan ani pawh kum sawmthum pakua a lo ni ve ta, khati khawpa bawnraa khawsa thin kha Pastor a lo ni ta hial a.

Kum sawmli lai an inneih hnu, 1790 khan a nupui Polly-i chuan cancer natna avangin a thihsan a, amah hmangaihtu leh kawng engkima fuiha tanpuitu a han awm ta lo chu a tuar hle a, a nupui tel loin kum sawmpasarih lai hun a hmang a. A vanduai a, a mit a delin khua a hmu thei ta lo. December ni 31, 1807 khan a nupuiin a lo nghahna ram, Lalpa a rawng a bawlsaka hnenah chuan a kal ve ta.

A ni e, hmangaihna mak taka hmangaihtu chuan a nun sual tak aṭangin a chhanchhuak a, a hmangaih ber chu nupui atan a pe bawk a, ani pawhin a hun hnunghnung chu Lalpa tan a hmang a, chutiang khawngaihna mak ang chi deuh chu keini India ramah pawh hian kan dan siamtute hian a khua leh tuite min pe a, tleirawl sual phat, an vawi khat thil tihsualna, thiamloh chantir an nih vawi khatna ang chi chu hrema jail bang zuttir kher loin emaw, pawis pawh chawitir kher loin, thil sual lian tham lutuk ni lo, a hremna pawh na lutuk lo ang chi chu, an insiam that theihna turin dan an bawhchhiat avanga thiamloh chantir tho hnu si khan a chhuahna dan a lo siam dim diam a.

Chu chu Cr PC an tih mai chang 360-na hi a ni a, hei hi court lam pawhin a hmang fo thin reng a ni. Khatianga vawi khat thiamloh chantirna a nih chuan, an dan bawhchhiat kha sualna rapthlak tak pawh ni lutuk lo ang chi a nih chuan, hrem nana lung ina khng mai loin, zilhhau leh tun hnua ti tawh ngai lo tura hrilhin a chhuah zalen thei a.

Tin, chutiang lo pawhin, intiamkamna siam­tira hming ziaktirin, hrem nana lung ina dah loin hun eng emaw ti chhung a enthla thei bawk a, kum thum aia rei erawh a ni tur a ni lo. Khami chhung khan dan bawhchhiain thil sual lo ti leh ta sela, court chuan a ko thei a, a thil tihsual leh avang ni loin, a tihsual hmasak avang khan hremna a pe thei nghal a nih chu. Chu chu khawngaihna mak, ti pawhin dan tawngkam lamah pawh dah ila a inhmeh ve tho awm e.