CHHUM ZINGA LO KAL

1985 kha a ni tain ka hria, Gauhati-ah kan traning a, khawihli ka vei nasa hle a, pakhat a hnai a hun hmain a dang a lo awm zel a, ka kawr hma lamte hi a thi hning hniang a, ka khua a sik a, khaw lum nen khan vawt tiin ka mu ka inlukhup thin. Amah hlimsangnu tihdan takin chutihlai chuan, Bang loin tawngtai ula, engkimah lawmthu hrilh rawh u, tih kha ka chang a, khawihli ka vei avang chuan lawmthu ka sawi thin a, En rawh chhum zingah a lo kal e, Mi sual tana thi hnu kha, tih hi ka duh em em a. A chang tawp, Amen mi tinin an fak che, I lalthutthleng hmaah khian, Lalpa ropuina chang la ram zawng zawng i ta nise, Lo kal thuai rawh kan lawm hle ang lo kal la, tih hi a ni.

Duh hle e, ti lo chuan mak hi ka ti a, a chang hmasa berah, En rawh chhum zingah a lo kal e, kan ti a, lo kal tawh sa kha a tawpah, Lo kal thuai rawh, kan lawm hle ang lo kal la, kan ti leh ang lawi bawk si a, mak ve deuh a ni bawk a. Tun thlenga kan hlimpui a la ni reng mai. He hla hi Charles Wesley-a phuah a ni a. Lehkha thiam, M.A.kan tih ang hi a ni. England kohhranin America, Georgia bialah Missionary-in a tir a, a hlawhchham hle a, a kir leh a. A haw lamah German Moravian pawl Missionary-te nen lawnga chuanghoin an inkawm ngeih hle a, an inkhawmnaah te a tel a, heta tang hian a thil thlir dan pawh a dang ta a.

1749 khan nupui a nei a, a nupui Sally hian a rawngbawlnah a pui nasa hle a ni. Hla phuah thiam a ni a, sangruk zet hla a phuah a, chung a hla phuah Mizo ṭawnga lehlin sak hlawh zual deuhte chu, En rawh chhum zingah a lo kal, tih te, Aw mi sang tam tak zaite chu, tih te, Pathian mite u, thu puang rawh u, tih te, Isu ka thla hmangaihtu tih te, Aw ka thlrau tho la i sualna kalsan rawh tih leh Isu zaidam leh nunnem, tihte hi a ni awm e.

Aw mi sang tam tak zaite chuan, tih a hla Mizo ṭawnga letlingtu hi Sainghinga a ni a, amah avang hian Mizoin tui kan tih em em, Pu G.L.Hnamtea leh Pu K.C.Thanga, te telin, vawksaa thlak tui kan tih em em French antam hi nei kan nih avangin ka han thlur deuh a ni. 1899 September khan Pukpui khuaah a piang a. A pa chu Hmingdailova Pautu a ni a, a nu chu Dosati Khiangte a ni. 1917-a Mizo tlangval France ram kal zingah khan a tel ve a.

Ka nu lungphang hian mi ring lo’m ni? German ral lian kulhpui dai kan tawn ni chuan, A sur hian ngen mu a sur chum chum, an ti a ni a ni lom ni? Mahse ka Pu, ka nu pa Selluaia pawh a tel ve a, German ral lian kulhpui chu an tawn chiah lo va, meihawl an zu rawh a ni zawk lom ni kha? Nulaho lahin ral kap ngeia ngaiin an tan an lo rinawm a, Ka nu sum tamah mi tir lo la, German ral tawn ka di ka nghak rih dawn e, Duhleh hraileng awih chu tlai ang hmiang, an lo ti a nih kha. Diktak chuan silai ngen mu sur chum chum sur sung sung chu an tawn chiah bik lem lo. Mahse zawngtah kunga pawh lawn thei loin, i tan si-ar lak ka huam e, tiin kan au ve vak vak thin tho kha, ti raw maw?

Khatia France ram aṭanga a kum leh maia Mizo tlangvalte an lo haw khan, Sainghinga hian France ram aṭangin antam chi a rawn hawn tehkhiah mai a nih chu. Chu chu tunlaia French kan tih mai, antam kuang thui hnah no hliam hliam paw deuh rim rem vawksaa thlaka tui tak, a antam ai maha a thithun tui zawk hi a ni. Amah vanga he antam hi kan rama lo awm a nih chu. Antam leng leh mah a hang kan ti, A hang tui ngei e, nuthlawi leng leh annemi, tih hla ang deuh khan.

A France ram kal hnu, 1921 February 7 khan Theiriat nula Laltinchhingi nen an innei a, Pathian malsawmna an dawng a, Family Planning an tih mai thin, fa neih tlem min zirtir a, chhungkaw tlem changkanna, tia hahipa sermon tia pui puia Dr Palaia ten min hrilh thin ang chi kha an ngaisang vak lo a ni mahna le, fa pawh kan Lalpa zirtir zat baka pahnih belh leh la ngai zat an nei. An hun lai ni phei se, Dr Thangdailova te chuan an va hau duh hial ang chu! Laltinchhingi hian 1949 khan a thihsan a ni.

Mizorama Red Cross Society an tih mai, keini hriatthiam zawngin, kraws sen pawl leh tuna YMA kan tih tak chutih laia YLA an tih mai dintute zingah pawh a tel a, Indopui 2-na lai vel khan a che tha a, chuvang chuan Kumpinu chawimawina sang tak, OBE an tih mai chu a dawng nghe nghe. Ani hian lehkha a zir sang lo, ti ila a hun lai chuan a sang pawh a ni ang, France ram a kal hma, 1911 khan Upper Primary a pass a ni. Chu chu tunlaia pawl ruk kan tih ang hi a ni ang, a dik em le? Pawl 6 miin Sap hla kan Mizo ṭawnga heti taka a letling nalh hi a ropui hle.

Han duham zel ila, ka Pu, S.R. Vala, IAS (L) khan min hrilh ka hriatreng chu, Liana, kei chu pawl 5 ka nih hian India Danpui hi ka chhiar chhuak vek asin, a ti. Ka tluk lo hle, keini B.A. kan zirlai leh zawh hnu pawhin vawi khat pawh kan chhiar chhuak lo kha a ni a, pawl 5 zir laia India Danpui chhiar chhuak dang hi an tam lo mai thei. Tichuan Pu Sainghinga kha, thil chhinchhiah peih tak a ni a, 1911 leh 1966, rambuai kum inkara Mizorama khaw awmdan kha ziakin a chhinchhiah thlap a nih chu. March ni 29, 1990 khan khawvel hi a chhuahsan ta a ni.

A ni e, College chu sawi loh, high sikul pawh rap loin Sap hla kan tawngin min lehlinsak a, keini thangthar lehkhathiam zawk, tukkhum che lo leka phone kheuha bih ngar ngar ringawt buaipui, min lehlinsak tui taka sain kutte kan beng zawk a, pakhat chu sawi loh tlar khat pawh letling lo hi a tam zawk kan ni awm e. Chuti a nih chuan hla kher letling ve lo mah ila, kan rama dan pawimawh zualte tal hi chu kan hriat ve a ngaiin a tul lom ni? Jail tan zing em avanga hria ni loin. Dan hriat loh hi chhuanlama hman a theih loh a, mi tinte hi kan hria emaw hre lo emaw, mahni ram dan chu hre veka ngaih kan ni tho tho tlat.

Chuvangin sawrkar leh court lamten thahnemngaia dan min zirtir tura seminar an huaihawtte hian kan la kal tha duh lo vel thul, taima taka kala dan min hrilha kan lo zir vete hi hi chu kan bat zawk a ni lom ni? Police emaw Excise emawten thuhretua min hman an tuma kan duh lo thinte hi a dik hauh lo, thuhretua awmte pawh hi i hreh lo ang u aw. Tichuan dan bawhchhiat vanga an mante hian an phutawk hremna an pumpelh dawn lo zu nia.