Guest writer
KL Liana
BAWIH CHHUAH
Hnam tin thim chhuahsan leh bawih chhuah lo lawm se, Chungnung berah Pathian ropui ber rawh se, Upa Thanga chuan a lo ti a. Tun hmain America ramah bawih an nei ṭhin a, chung an bawihte chu mi hangte an ni a, ran ang maia ngaiin an hralh ṭhin tih ka hre awm e. An retheiha an khawngaih thlakzia kan ngaihtuah ngai em? An nupui fanaute an hmangaih em emte chu, an ran vulh ang maiin mi dang hnenah an hralh ṭhin a nih chu. Mahse Abraham Lincoln-a President a lo nih khan bawihte chu a chhuah ta a nih kha. Keini Mizoramah pawh lal lal lai khan bawih an awm ve ṭhin a, mahse America rama bawih kan sawite nen chuan a inang lo thung.
Kumpinuin min awp hnu khan Bawrhsapte pawhin lalin bawih an neih chu an pawmpui ve mai ṭhin. Dr. Peter Frazer kha Missionary-in Mizoramah 1909-ah a lo kal a, bawih an la awm a ni tih a hriat chuan a beng a verh kher mai a. Chutihlaia Bawrhsap chu Lt. Col. Cole kha a ni a, Bawrhsap chu court-ah a khing ta a, Kumpinu ram rorelna sang thlengin an kal ta hial a ni. Sapram kan tih maiah khuan Parliament in hnih a awm a, pakhat chu House of Commons an ti a, a dang leh chu House of Lords an ti thung. Keini India ramah pawh in hnih, Lok Shaba leh Rajia Shaba a awm ang hi a ni.
Tin, Sapramah chuan House of Lords khu Parliament mah nise, Court sang ber a ni thung tlat, keini India ramah chuan kan court sang ber chu Supreme court a ni thung. Kumpinu awpbehna aṭangin India ram pawh 1947-ah kan chhuak ve chauh kha a ni a, hun kha leh chen kha Kumpinu awp kan nih avangin kan dan tam takte pawh hi an siam kha a ni a, IPC kan tih maite pawh 1886-a Kumpinu hun laia an siam kha a ni a, tun thlengin kan la hmang a nih hi. Chuvang chuan an tihdan tam takte chu kan lain kan rochung a ni ber.
House of Lords-a members-te chu Lord an ni a, court anga ro an rel chuan Ukil-te khan ka Pu, ti loin My Lord, ka Lalpa, tiin an ko (address)
ṭhin a ni. A chhan chu lalpa, Lord an nih miau vang a ni. Keini India ramah pawh chu chu rochun a nih avangin High Court leh Supreme Court-a kan roreltu Judges-te chu, Kumpinu ram angin Lord ni ve lo mahse, an hmaa ding Ukil-te chuan Ka Lalpa, My Lord, tiin an ko ṭhin a, chu an kohna chu vawiin thlengin an la ti ta reng a ni.
Ti hian court kalphung kan zir a ni pahfawm zel mai. Tichuan, Dr, Frazer-a chuan thiam a chang ta a, lalin bawih an neih chu phal a ni ta lo va. Dr. Frazera chu a lawm em em mai a, tunlai angin phone a la awm ve lo va, thir hrui an ti a, chutiang chuan thir hruin Shillonga matric exam mek Thanga chu a zu hrilh a. Thanga chu Jaiaw Hostel bathlara a lo thut hahchawlh laiin a lo hmu a, a lawm em em mai a. Chawp leh chilhin, Aw Lalpa chungnung ber kan fak hle a che, Pathian nung leh engkim ti thei i ni e; Hnehchhiah te, bawih, ringvai te, mi sualte thian, Fahrah, retheite Lal, Pa leh Pathian i ni e, tih hla chu a phuahin a ziak nghal ta a nih chu.
Mizorama lalte bawih neih a ṭhian tak loh avangin an bawih neih lai mekte pawh chu chhuah zalen a lo ngai ta a, chuvangin a chang linaah chuan: Hnam tin thim chhuahsan leh bawih chhuah lo lawm se, Chungnung berah Pathian ropui ber rawh se; Lei chunga a lawmte chungah rem leng se, Hosana, Hosana, tiin zai rawh se, a han ti ta a. Pathian hnena lawmthu sawina a ni ber mai. Thanga chu bawih a ni lo, tlangval lehkha zir lai a ni zawk, mahse bawihte chu a khawngaih a, Court-in a han chhuah zalente chu a lawm em avangin leh a hriat rual rual chuan ngaihtuah lawkna pawh awm loin khi hla khi a phuahin a ziak nghal ta a lo ni e.
Keini pawh hi hmana lal bawih angin kan awm kher lo ve, mahse bawih erawh kan ni fo si ṭhin, eng bawihah nge kan awma kan tan tih erawh chu mahni ṭheuh a hretu kan ni a. Sual bawih, zu bawih, drugs bawih, duhamna bawiha tang tam tak kan awm awm e. Sawrkar leh India rama kan Court sang, High Court leh Supreme Court pawhin keini khua leh tuite hi, a ni e, sawrkar nen ṭang kawpin, dan hriat lohna bawiha tang mekte chhanchhuah nan beihpui a thlak tawh ṭhin a, a thlak mek zel a, a la thlak zel bawk ang. Dan ka hre lo a ni, tih hi chhuanlama hman theih a ni lo va, hria ila hre suh ila, mi tinte hi mahni ram dante chu hre veka ngaih kan ni.
Chutiang chu ni mah sela, mi tam takte dan hriat lohna bawihah kan la tang mek a, sawrkar leh court-in kan tana dan hriatna tura zirtirna a buatsaih ṭhinte hi kan hlutsaka kan kala ngaihthlak hi kan tihtur a lo ni.