Guest writer
KL Liana
HMANGAIH RAM KHI
Pawl 7 kan zirlai, 1973 khan Ni Hmingi (L) w/o R.Thanhlira (L), Ex-MP-in min hrilh ka la hrereng thin. Liana, a ti a, a sawia kha a hming ka hre ta lo, kohhranin an phuar a, a chhan chu nau awih pahin tlar thum zai a sa thin tih leh zu in zeuh zeuh a ching, tih a ni a, a ti. Ani chuan a ngamtlak Upa Thanga a chhuahchhal a, a nih ka Pu, tlar thum zai ka sak chu a thu nge in huat a thluk? A ti a. A thu, a tih dawn chuan kohhran pawisawi lo tak tak han sawi tur kha a hre teuh dawn si a, a thluk a tih dawn chuan, hla a thluk han huat ngawt thu a awm si lo, a ngawi ta reng a , a ti.
Chutah le, zu ka in zeuh zeuh hi in hua a, a nih lem loin hmuam ringawt ila, in haw tho a ngem? A ti a. Thanga chuan, a hmuam ringawt te chu huat awm loh tak chu a nia lawm, a ti a. A nih ka pumah hian a mahin lo tling ta piau se in hua a ngem, a ti leh a, Thanga chuan, chutia amaha tling ringawt chu huat awm loh tak, a ti a. Ani chuan ka hmuam in haw lo va, ka puma tling in haw bawk lo va, in huat ber chu ka lem a, ka hrawka a kal thla kha a ni maw? Tlar thum zai lah a thu nge a thluk in huat pawh in sawi thei si lo, ka la sa thin dawn a, zu pawh ka la lem zeuh zeuh duh dawna min lo phuar zel phawt mai teh u, a ti e, a ti.
Heta Upa Thanga, kan tih hi hman deuha a hla phuah kan sawi, Aw Lalpa chungnung ber kan fak hle a che, Pathian nung leh engkim ti thei i ni e, tih hla phuahtu kha a ni a. Sap hla a lehlin pakhat, Van hmun ropui hmangaih ram khi, Mi thianghlimte in a ni, tih Ada R. Hebershon phuah, khawhar ina vawiin thlenga kan sak thin phei hi chu kei ka duh hle thin. A pa chu Thanglianmanga a ni a, a hming tak chu Lalhmingthanga a ni a, mahse Thanga tih a ni thung. 1883 khan Vawngawn khuaah a piang a, naupang te a nih laiin a pa a thi a, a nu lah an in lamah a kir leh si a, a niin a enkawl sei lian a ni.
Kawlkulha an awm lai phei chuan an harsa ve em em a, a thiante chawtlang kente hi a awt hial thin a ni. Zemabawkah an pem thla a, zawlbuk mei engah lehkha a zir thin a, Lower Primary exam hmasa ber 1903-ah khan a tel ve a, 2-na a ni nghe nghe. Zosapte kaihhruainain 1907-11 thleng Shillong-ah lehkha a zir a, 1911-ah Matric a pass a ni. 1914 khan Mission Veng kohhran Upa atan thlan a ni, 1916-ah nupui a nei a ni. Bawrhsap pisa-ah clerk hna a thawk thin a, 1940-ah a pension a, Mizoten thil man tlawm zawka an lei theih nan 1941 khan Lushai Trading Company a din nghe nghe a ni. Kohhran leh sawrkarah hnuhma ngah tak a ni a, tlawmngai pawlah pawh tha a thawh nasa hle bawk thin. Hla 31 vel a letling a, amahin pariat vel a phuah thung. April ni 15, 1957 khan a thi a ni. Pakhat zela an kal boin, An kiam thin chhungkaw tinreng, han tihte hi chu a va dik tak em.
Van hmun ropui hmangaih ram khi, Mi thianghlimte in a ni a, keini pawhin kan hmangaih ram chu kan ram hi a ni a, kan khawvelte hi a danglam zo tawh a. Hmangaih em em nih aiin hmangaihtu nih hi kan chak ta zawk a, hmangaih nih aiin hmangaihtu nih hi dulin a ngeihin a lian duh zawk. Rukruk hi, in chhunga mi a nih loh chuan IPC chang 379 anga thubuai siamsaka hrem theih a ni a. Ram hmangaihna thinlungte hi kan neih len tak em avang pawh a ni mahna le, ram ruak emaw kan tihte hi motor kawngpui kamah ngat phei chu tu emaw ram hi a lo ni leh si thin a, hre lova rukruk hi a awl khawp mai.
Tin, chu thinlung avang bawk chuan a ni mahna ka hre law, ramte hi inneih thuah a tam thin khawp mai a, ram khawilai emaw hi pahnih pathumten an lo nei a, chutiang avanga court thleng ta hi eng emaw zat an awm ve thin hial reng a ni. Tin, tunlaiah mi Pass, LSC dila man neia hawhsak, pawisa puk nana lo dahkhamsak ta daih hi a awm fo bawk a, court-a thubuai nei ta, High Court thleng ta hial pawh a awm, chuvangin kan hmangaih emaw hmangaih lo emaw, mahni ta mahni ram LSC mi hawhtir chin hi a hawhtu aiin a hawhtirtu an buai chawk.
Chutiang bawk chuan, kan sawi tawh a, kan sawi nawn leh ang, mi pawisa puktir hi, boruakah chuan a pung tam deuhin an puktir a, an rul leh thei lo va, a puktu aiin a puktirtu an buai fe thin zawk, court thleng pawh an tam mai, thleng lem lo lah an tam bawk. Sap thufingin, hmelma neih i duh chuan i pawisa puktir rawh, a tih hi a dikna ka hmu hnem ve tawh khawp mai. Mi pawisaah ni loin, mahni pawisaah a ni, an buai thin. Chuvangin, i fimkhur ang u, pawisa puktu tam takte chuan an rul thei lo va, engmah bungrua hlu an nei si lo, ba thing pumpelh nan zingah an chhuak a, zan reiah an haw thin. Hmeichhia an ni deuh ber. Court-in rul rawh se, tiin thuremna pawh siam se, a rulh theih miau si loh a, bungrua hlu han laksak tur engmah a neih bawk si loh chuan a pawisa puktirtu tan awmzia a awm lem lo va, a pawisa puktirtu, a neitu tan a hmuh kir phah si lo. Chuvangin LSC mi dang hawhtir emaw, pawisa puktir emaw hi, mahni neiha chunga buaia court thleng tam tak an awm tawh, i fimkhur ang u.