KAN HUANA VAIHMARCHA

Ka bai mai dawn e, ka arpa hluisen khuan mawia, A thak nan kan huana vaihmarcha, tih hla sak avang chuan mi pakhat chu phuar a ni a. Pastor Bankuaia chuan a chhui chiang a. A satu pa lah chuan, mi ar ka ruk pawh ni lo keima arpa hluisen ka bai mai dawn e, ka ti a ni mai a, ka ar a nia ka duh leh ka talh ang chu, a thakna tur lah mi hmarcha ka ruk pawh ni lo, kan huana mi ka hmang ang, ka ti a ni mai a, kohhran pawi ka sawina ka hre lo reng reng, a ti a, an tia lawm. Nia, a arpa a nia a duh leh a pum pawhin a chhum thei a, thak tawkin a bai thiang bawk a, mi dang tan chuan lo sawi ve tur a awm vak lem loh hmel khawp mai.

Pastor Bana chuan Upate chu zawhna a zawt ta a. “ka bai mai dawn e, ka arpa hluisen khuan mawia,” tih hi in hua em? A ti a. Anni chuan, haw hran lo ve, an ti a. A nih, “ a thak nan kan huana vaihmacha,’ tih hi in hua em? A ti leh a, Upaho chuan, haw lo, tiin an chhang a. Pastor Bana chuan, chuti chu a tlar malin in haw lo va, a infin khan in hua a ni ber a ni maw, ka la lut nghal e, a ti e, an ti. An phuar chu a phelsak ta a nih awm chu.

Rev. Bankuaia hi 1890 khan Hmuntha kiang Khawhreng Bunghmunah a piang a, a pa Lala hi a pian hma lawkin a thi a, a nu pawh naupang te a nih laiin a thi ve leh ta mai si a, a u Kawia nen rethei takin Chhawrtuiah an seilian a. Mautam 1910-11 laite khan Sairangah vaibuh an zu phur thin a, Bana chu a hah thei hle a, chuvangin lehkha zir ve a chak a, Dr Fraser-a hnenah a hrilh a, tichuan Lower Primary thleng a zir a. A zir zawh chuan Chhawrtuiah a haw leh a. Ni khat chu C.I. puak a phur a, C.I. chuan puakphur mai ni lova C.I. hna emaw Pathian thu emaw zir turin a fuih a. Chumi hnu chuan Zosaphluia hnenah Pathian thu zir a dil a, anin a lo phalsak a, 1916-ah Cherra-ah a zir a, 1918-ah a zo va, hemi kum vek hian Tirhkoha lak a ni.

Ka hla duh ve em em thin leh sak hlawh tak, Vawiin chuan ram nuam tak chanchin ka ngaihtuah a, Ni tlak huna ka thlenna tur chu, tih hi Sap hla a lehlin a ni a, a dang pawh lehlin a nei nual bawk. Tum khat chu a bial fan laiin innei turte khan an pan a, Kelkang daiah an intawk hlawl mai a. Ani chuan, hei ka zin laklawh si a, nangnin min pan laklawh tawh bawk si, inneihna thuchham turte chu daiah pawh ka hre tho a nia, a ti ta mai a, kawng lakah chuan a inneihtir ta mai a, an nuih chu a za tlang deuh a ni awm e. Mi hriatthiamna nei ngah tak a ni tih a chiang hle a ni. Tum khat leh chu Mission Veng biak inah darkar khat leh a chanve ngawt mai thu a sawi a, a rei deuh bawk a, an bang chu a fapain, i sawi rei lutuk deuh, a ti a ni awm a. Ani chuan, Tirhkoh Paula pawhin sana a en kan hre bik hleinem, a rilrua awm zawng zawng a sawi mai a, kei pawhin ka sawi lo thei bik lo a ni, a ti e, an ti.

1920 khan Khuangkungi nen an innei a, fa pasarih an nei. Tirhkoha an lak khan Khawbungah an dah a, 1938 thleng a awm, 1924 khan Pastor-ah nemngheh a ni. Hemi kum hian Khawbung aṭangin Vanchengpuiah sawn a ni, 1958 khan a pension a, September ni 14, 1958 khan a rawng a lo bawlsak thin Lalpa hnenah a chawl ta a ni.

A ni e, kan huana vaihmarcha hi a lo thak tui ber nge nge e, ram hmangaihna thinlung te hi kan pu hlawm a ni ang, motor kawngpui lamlian sir hi chu tuemaw ram hi a ni vek zel mai thin. Pu C.Thangmura (L), PUCL President thin khan, Vairengte aṭanga Saiha thleng hian lamlian kawngpui sir hi chu ram ruak a awm lo, tute emaw ram a ni vek zel, a tia a nui kur kur a, dik maw dik lo maw. Chuvangin mi ram tih hre lova an huana thing leh mau hi ru tih inhre miah lova ruk a lo awl dawn khawp mai.

Mi inchhunga mi hi artui pumkhat va ru ta ila, IPC an tih mai chang 380 angin kum sarih ngawt tan theih a ni a, pawisa chawi tel a la ngai lehnghal a, tan kha ngei ngei a ni. Ngei ngei sawi takah chuan hmanah thubuai pakhatah hian, pawngsual a ni a, Ngeingei Kawiah a pawngsual tih hi a ni a, ka nuih hi a za khawp a. Chulai hmun chu Sairang kawng, Rangvamual leh Aizawl inkar lamlian kula zau a ni awm e, a hmun tak erawh ka hre fumfe lo.

Mahse e, huana vaihmarcha emaw, pawna mi motor nalh deuh emaw ruk chu IPC chang 379 angin kum thum lek tan theih zu ni teh tlat thung a, tantir kher lo pawha pawisa chawitir ringawta hrem theih a ni bawk a, a nih loh pawhin tantira chawitir tel pawh theih tho bawk. Artui kha motor aiin a hlu zawk tihna a ni lo va, huana vaihmarcha a thak lo tain a hlu lo zawk, tihna lah a kawk hek lo. Kei chuan kan huana vaihmarcha hmin sen tiktek ka it fe. In chhung a pawimawhzia a lantir zawk a ni. Kan ramah hian rukruk thubuai hi a tam ber pawl a ni fo thin, Kristian ram kan intiin kan han induh viau thin takna chuan, Kristian nundan tur dik tak, Bible thu hi chu zawm ila chu kan jail te hi a ruak huai tur a ni asin mawle. Hawh u, Kristian rama cheng Kristian kan nih si chuan dan hi zawmin pawisa ang u, tichuan kan tan inah hian tumah kan lutin kan tang dawn lo nia.