Guest writer
KL Liana
ZU BUAIPUI
Zu hi kan buaipui phian a, a tha vek zel mai. Khawvelah hian engtik atanga an lo siam tawh nge tih erawh hriat a har hle awm e. Nova leh Lota te hun lai khan a awm tawh tih chu Bible atangin kan hmu thei a, keini India ram kilkhawr Mizorama mite pawhin kan buaipui thin chu a nih hi. Kan pi leh pute hun lai atangin an lo siam thin tawh tih kan hre thei awm e.
Tumah inhau lova hnial lovin, Lalngaihchhing pa runah dardawn a hawng e, Lunglen zu a ni e, thal mai rawh, tih a nih kha. Mizoramah Missionary an lo lut a, Kumpinu sawrkarin min awp a, India-in independent a hmuh 1947 hnu rei lo te, 1952-ah Kumpinu awpna ata chu chhuakin Assam rama District Council pakhat kan ni ve ta a. Hetia District Council kan nih lai hun hi chuan dan anga zu buaipui em em a awm lo niin a lang. The Assam Excise Act, 1910 chu a awm a, mahse khatih lai khan Mizoramah kha dan kha hman a ni ve lo thung.
Tichuan pawl ruk Venghlui M.E. Sikula kan zir kum, 1972 January ni 21 khan Mizoram chu U.T. kan ni ve ta a, chutihlaia India Prime Minister Pi Indira khan a rawn hawng a, keini pawh sikul form nen lammualah a hmuakin kan awm a, Zirtawpni a ni, tih kha ka theihnghilh thei lo. Khatia U.T.kan nih ve hnu khan kan dan siam pawl chuan zu chungchangah, Mizoram Excise Act, 1973 chu a siam a, mahse dan chu awm mah se, hman lohin kum sawm chhung zet chu a awm mai mai thung a. A taka hman chu 1984, Khuangchawi thla ni 10-ah khan a ni.
India leh MNF-ten remna saui an tan hnu lawk, 1987 khan Mizoram chu, Mizo Union-ten hmana khuangpui nen nghakhlel taka an lo awih dur dur thin, an awih reh tawh hnu feah February ni 20, 1987 khan State puitlingah hlankai a ni ve ta a. Zawlnei Isaia pawhin, Fapa pekin kan awm ta…a tih atanga kum za fe hnuah a nih kha a tak chu a lo lan ve chauh tho ni. Tin, Mizoram Excise Act, 1973 hmang khan zu man a ni thin a, chutihlai vek chuan Bawrhsap-ten Cr PC an tih mai chang 144-na tlawhchhanin zu an khap bawk thin a, chutiang chuan phuahchawp deuh takin zu chu dan anga do a ni ve thin.
State kan nih hnu lawkah dan siam pawlin zu khapna tak tak dan, MLTP Act kan tih thin kha 1995 khan a siam a, mahse chuti vut vuta a taka hman erawh a ni mai bik lem lo. He zu khapna dan hi February ni 20, 1997 khan a taka hman a ni chauh thung. Khatia zu khapna dan a han awm ta kha chu man leh tang, hrem lah an tam, zu avanga manten ukil an ruai a, kan uil pu R.Thangkanglova phei chuan, zu khapna dan hi keini ukil-te hian kan hlawkpui ber mai, motor te kan neih phah a, inte kan sak theih phah hlawm bawk a, min thik anga an hlip mai ang tih hi ka hlau a nia, a ti. Dik maw dik lo maw.
Kum sawm fe he khapna dan hi Mizoramah hman a ni a, mahse Kristian ram inti si khan dan zaha pawisakna kan nei lo nge ni aw, tih mai a awl hle a, a tnenah phei chuan an khap pung ta emaw tih hial a awl zawk a. Zu khapna dan awm reng si leh theih tawpa khauha lekkawh reng chung siin a in miten zan tin an nghei lo ziah a, amah Pu Kanglova bawkin, kei chu zu khap a ni bawk a, zu nghei hi ka sim, a ti. A sim fuh hle a, khapna dan khauh tak awm siin tlai tin a nghei lo ve tlats. Amah bawkin a sawi dan chuan, hetianga zu van laia a senchi ngat zan tin in thei hi chu Pro-Pastor aiin an ngaihsanawm zawk, zu ti ve tlat a, ngaihsan zawngte hi a inang lo thei hlawm dawn khawp mai.
Mahse le, Pu R.Thangkanglovan a hlauh ang ngeiin kha zu khapna dan kha an hlip ta tak tak a, pawi a ti ngawt chuan a rinawm. A aiah khapna ni bawk, thununna ni bawk siin tuna hman mek MLPC Act an tih hi dan siam pawlin a siam ta a, he dan ang hian tunah zu senchi zawrh a ni mek a. India rama rorelna sang ber Supreme Court chuan lamlian kawngpui hnaih lutuka zu dawr siam a khap ta a, chumi avang chuan zu dawr neite chu India ram hmun hrang hrangah an dawr an sawn a ngaih avangin an buai hle niin a lang.
Tichuan, zu kan buaipui dan kan chhui a, kan sawi khi dan anga buaipui leh khap a ni ber a, zawrh pawh a ni tho bawk. Tunlai hian keini Mizoramah pawh kan buaipui leh ta deuh luih luih a, a tlangpuiin a in mite aiin a in lo miten an buaipui zawk niin a lang. Zu that leh that loh kan sawi lo va, kan rama dan anga buaipui a nih dan kan sawi a ni zawk e, hei hi erawh kan hriat a tha, dan anga an zawrh chu lei leh in a thiang a, mahse khawlaia ruih emaw chu a thiang chuang lo tih hi. Danin a khap a, dan anga an lei pawh ni se, an ruih chuan mana hrema lung in tan theih a ni tih hi erawh i hre thar leh ang u.