Guest writer
KL Liana
TUAR NGAM
Kafiu a vin hler hlur, kanfiu a vin hler hlur, Nula a rim a phal lo, ( ti rawh le ), amah Lianthuam-tingtangan a lo tih thin lai kha chu rambuai lai a ni. 1966 March thla tirah MNF-ten independent an puang a, Mizoram chu rambuai a lo ni ta a, buai laia kan tawrha a hreawmzia leh mi tam takin an thih phah a, hliampui tuarin ramtuileiloin an awm a, in hal a ni a, lung in an tang bawk. Pi leh pu aṭanga an in leh huan nghette kalsan hreha mittui tla zawih zawihin khaw tam tak sawi khawm a ni a, Kan hun tawng zingah khaw khawm a pawi ber mai, Zoram hmun tin khawtlang puan ang a chul zo ta; Tlang tina mi kal khawm nunau mipuite, Chhunrawl a vang riangmaw iangin an vai e, tih hla Suaklianan a phuah phei kha chuan Zoram dung leh vang a tuam a nih kha.
Mahse 1986 June ni 30 zanah India leh MNF chuan remna thu an thlung a, Zoram mipui au thawm kha bengah a la cham reng mai. Tichuan rambuai hrin pakhat chu karfiu a ni a, pawn chhuah phal loh tihna a ni ber mai. MNF-te chu hel tia puh an nih avangin anmahni lo tanpui leh puih ringawt avang pawhin mi tam tak man an ni a, jail bang an zut phah a ni.
Pa Khama, (Lalkhama, IAS)-in a ziak aṭangin ka lo hre ve a. 1972, Mizoramin UT a hmuh hnu khan Chief Minister hmasa ber chu pu Ch. Chhunga (L) a ni a. Ani kha Mizopa dik tak, mi rilru tluang leh tha, mi huaisen a ni. Mahse a haihawt a ni mai thei, Pu James Laldikan a sawi ka la hriat reng chu, mite hi a hre thei si lo va, amah vengtu CRP-te thleng hian, Mama, a ti dam duai vek zel e, a ti! Tichuan Pa Khama sawi danin, Pu Vaivenga, Speaker khan MNF Cornel Haleluia kha a lo thukru deuh a ni awm a. Larsap khan a hriatin a thinrim hle mai a, Vaivenga chu man tur a ni, a ti a. Mahse Pu Chhunga. CM khan, keima tihtir a nih kha, keimah min man rawh u, a ti a ni. A tihtir a ni miah si lo, Pu Vaian a tawrh ai a tuar ngam a nih chu, a van ropuiin a van fakawm em.
Pu C.Ropianga, IAS, Aizawl Bawrhsap a nih lai khan vawi khat chu High Court khan eng emaw thilah a hnuaia Officer pakhat avangin court zahloa puh a ni deuh a, Pu Ropianga chuan, ani a him phah dawn chuan keiman ka tuar mai ang, zu han ti a. U Chawnga, (Chawngtinthanga(L) Ex-MLA) khan a sawi ka hriatreng chu, MZP kawngzawh khan Lunglei lam aṭanga Tlabung lama tih an tum a, a ti. Ani kha chutihlai chuan Lungleia ADM(J) a ni a, Pu C.Ropianga kha Lunglei Bawrhsap a nih lai a ni a. CM office aṭang khan tinge chutiang khatianga in tiha, chutianga in tih loh? Tih zawhna kha a lo kal a, a ti. Keima tih a ni si a, Bawrsap thenkhat chu nise, engmah ka hriatpui lo, kan ADM(J) tih a nia, an ti ang a, a dik bawk a, ka tuar ngei ang, a ti. Mahse Pu Pianga khan, a hmuna awm ka nia, nangni aiin kan hre zawk, ka tihtir a nih kha, a ti hmiah mai chu, ka him phah ta a ni, a ti. Ani pawhin a hnuaia mi tawrh ai chuan amahin a tuar ngam tihna a nih chu. A van ropuiin a van fakawm em. Lalpa pawhin kan tawrh ai a tuar ngam a nih kha.
Lal Isua kan ai kraws-ah khenbeh a ni, kan ti thin, kei chu niin ka hre lo, kan ai ni loin, kan tan an khengbet zawk niin ka hria. Keini hi khnebeh tur ni ila, khenbeha kan awm loh nan khengbet nise chuan, kan ai a tuar tih chu a dik, mahse kraws-a khenbeh tur kan ni kher lo, chuvangin khenbeh a nih kha kan ai ni loin kan tan a ni zawk. Keimah anga misualte tan khenbehin a awm a, tih ang khan.
Chutianga annin mi dangte, an hnuaia mite tawrh ai an tawrh ngam lai chuan mi tam tak thung chuan, an aia tuar tur an dap zawk thin, a inan loh theih hle mai. Tin, keini Mizote hian roreltute hi mi sual lung ina khungtu leh hremtuah kan ngai a, a dik tho mai, mahse rolreltu chuan dan angin ro a rel mai thin a ni zawk. Magistrate 1st Class hi kan hriatthiam dan chuan court lamah chuan ropui ber ni maiin kan hre fo thin bawk, mahse a lo ni lem lo va, thlaa englo dum awm khi bungpui emaw kan ti a, a lo ni lem hauh lo ang deuh hi a ni, Cr PC an tih hian court thuneihna chin hi a lo pe a.
Kan hriatthiam tur zawngin sawi ta ila, Sesssion Court kan tihah hian Judge chi thum an awm a. Session Judge a awm a, ani hian mi khaihlum theihna leh damchhung tantir theihna a nei a. A hnuaiah Addl Session a awm leh a, Session Judge nen an thuneihna chu a inang reng thung. Chumi hnuai lehah chuan Asst. Session Judge a awm a, ani hi chuan kum sawm thleng a tantir thei a ni.
Session Court hnuaiah hian Magistrate court a awm leh a, Magistrate pawh hi chi thum an awm a, a hotu ber chu Chief Judl Magistrate an ti a, ani hian kum sarih thleng a tantir thei a. A hnuaiah Magistrate 1st class an tih a awm a, chu chuan kum thum thleng a tantir thei a, Magistrate 2nd class a awm leh a, kum khat a tantir thei. Tun hma deuh khan mi tam takin VC te hi Magistrate 3rd class an nia, te hi an ti leh ngawt thin a, a awm tawp si lo va. Tun hma zu khap lai khan aikal te hi an ti a, tute emaw tan aia tang thin, tuar ngam, mahse a ruka hlawh nei siin, an awm thin nite khan an sawi a, tak tak nge chu ka hre ve lo, Pu R.Thangkanglova leh Rualkhuma Hmar ten an hria ang. Khitiang khi Zorama kan court thuneihna dan a ni a, Session Court chungah High Court a awm a, a sang ber chu Supreme Court a ni. Chumi chung chu van khi a ni mai.