Guest writer
KL Liana
AW CHENG RENG LA
Fur khaw thiang hian lung a tileng a, zan thla eng hian a tizual fo bawk thin. Inhmuh khatin lunglen a kai tho va, inhmuh zinin ngaih a tizual bawk. Mahse chulam erawh kan sawi dawn si lo. Khawmpui nikhuate hi a nuam thin, mahse inthen a lo hun hi chuan a hreawm hle bawk. Kan lo inthen darh hian, Thinlung zawng a na ngei, Mahse kan tum van nuamah khian, Intawh leh kan beisei, tih hi a ni leh mai thin.
1923 kum khan Manipur, Leisen khuaah khawmpui a awm a, an hlim hle mai a, mahse an hlim emaw hlim lo emaw, kum tluana khawmpui theih ni hek lo le, an tin darh hun a lo thleng ta a, khawmpui kal mikhualte an haw a hun ta, a khaw pum mai, nunau nen chuan an thawk chhuak a, an mikhualte haw tur chu an ui a, an ngai em em a, mikhualte lahin a khaw mite an ngai em em mai bawk a, an inthen tur mangtha dam takin aw, tia an inchibaite pawh chu an inthlah hlei thei meuh lo hial a.
Chutihlai chuan Tirhkoh Thanherha chu hmun fianrialah hian a va kal a, a lo let leh chuan chawp leh chilhin, I hmangaihna zara lawma inkhawm hnute, Kan lo inthen darh hianin Chhandamtu; Min hnemtu an awm lo ve, khawvelah, Aw Lal Isu, ka hnenah lo leng la…. Aw cheng reng la Lal Isu kan hnenah, Min awmpui la khawhar riangvai fate, I hmelah lawmna a awm si, Ka ngai tawp thei lo che, tih hla, khawhar ina pawh sak hlawh tak mai hi a phuah ta a mai a. Ni leng zan khuain an sa nawn ta tlut tlut mai a, mikhualte tan lah haw theih bik hek suh, mikhualte chelh nan bawng leh vawk, sial ni loin chunglamin a hmang a ni ber mai.
Thanherha hi inbuan chak a ni a, Phuaibuanga an awm laiin 1917-a France ram kal zingah khan a tel ve a, lehkha chu Lower Primary an tih kha a zo a. Chuvang chuan 27th Labour Corps an tih maiah pawh khan hotuah a awm nghe nghe a ni. 1921 khan Senvon ram Tawlnawngah dawr a siam a, 1956-ah Tuithaphai Saidan khuaah a pem a ni. Tuithaphai sawi takah chuan kan Ukil Pu S.L.Thansanga ka hre chhuak zawk mai, ani chuan a tia lawm, khawthlang lamah khuan a nia, putar kum 90 mi khan nupui a sun a, a nupui kha a Chula a tap a, “i va pam hma em, i van uihawm tak em, aw Tuithlaphaia nuthlawi zawk kha ka lo nei lo a ni, a la mam zuar an ti asin mawle,” a ti e, a ti. Nia lo nei zawk se chuan a la thi lo tur chu a nih hmel e.
Hla hi sawmli vel chu a phuah nia hriat a ni, a hlate chu kan sak lar tak takte an ni hlawm, December ni 11, 1977, Aizawl College-a PUC kan zir lai khan a thi a ni. Khawharin Lal Isu tunah ka au a che, Lo leng ta che ka thinlung sualah hian, Varparh arsi aiin i eng mawi zawk, I hmelah thlamuan leh lawmna a awm, han tih laite hi a mawiin lung a tileng lo thei lo. Mikhual leh khawtualten he hla ni leng leh zan khuaa an sa a, hla dang pawh sa lova tlaivara an han lampui mup mup mai turte chu suangtuahna thinlung mithlaah hian a cham lo thei lo. A hlate hi 1920 leh 1924 inkara a phuahte an ni deuh vek hlawm a ni.
A ni e, chutiang bawk chuan keini Mizoramah pawh hian Kumpinuin min awp lai aṭang tawh khan dan pakhat Cr.P.C. an tih mai chu kan hnenah hian a cheng reng a, mahse kum tam tak chhung chu kan Zoram khawvelah cheng reng thin mah sela, a tak tak ni lo, a spirit-a hman tur a ni e, an ti thung a. Spirit han tih chu kan tawng a ni lo va, Sap tawng a ni a, keini Mizo tawnga a awmzia chu “rauthla” tih emaw “dungthul” tih emaw a ni. A awmzia ni ta ber chu, khi dan khi a taka hmang chiah si loin a ang si, a hrulah a rauthlaa hman tur tihna a ni ber awm e. Mahse taksa a awm loh chuan thlarau pawh a awm thei lo, te hi an ti leh zel a, a dik hmel viau a ni.
Mahse kan ramah rorlena court lam chu a hrangin a lo awm tak hnu hi chuan a tak taka hman a ni ta thung niin ka hria. Tichuan he dan kan hnena cham reng hi a la cham chhunzawm zel dawn a, hemi dan chang 432, 433 leh 433A ang hian sawrkar chu court-in mi thiamloh a chantir hrem tura a tihte hi hrem an nih tur kha hrem rih loh turin a ti thei a, hrem tur court-in a tih kha a hremna a tihnepsak theih bawk a ni. Chutianga thuneihna chu pek a ni tihna a nih chu.
Tichuan khaihlum tura tih pawh kha mi thiamloh chang khan a duh emaw duh lo emaw pawh ni se, damchhung tang turin a tihsak thei a, tin, damchhung tang tura tihte pawh a an tan hun chhung kha a tihtawisak theih bawk a ni. Mahse thi tura tih emaw damchhung tang tura court-in thiam loh a chantirte erawh chu an tan hun chhung tur a tih tawisak a nih pawhin, a rei lo berah kum sawm leh pali chu an tang tur a ni tho tho a, chu aia hniam leh tawi chu an tang tur a ni lo. Tin, kan sawi tawh thin a, han sawi leh ila, damchhung tih hi engtia rei nge? Tih hi zawhna a awm thei ta a. Hei hi chu sawi mai theih a ni lo.
Mi jail-a an tan khan a vanduai chu rei lo teah an thi thei a, zan hnih lek pawh tang se a thih miau chuan damchhung tang chu a ni tho tho mai a. Mahse thi lova a dam reng chuan damchhung han tih chu kum sawmhnih anga ngaih a ni thung a ni. America angah te khu chuan thil sual lian tham tite kum za an tang ang, court-in a tih te pawh a awm thin a, kan hre thin awm e. Mahse keini India ramah hi chuan chutiangin court-in a ti thiang lo va, a chhan chu damchhung pawh kum sawmhniha ngaih a nih vang a ni.
Tin, an tan hun chhung tihtawisak lohte an awm thei bawk a, chutiang a nih chuan court-in damchhung tang tura a tih chu kum sawmhnih an tan chuan an chhuak tur a ni mai lom ni, tih hi zawhna awm thei tak a ni ta a, chhuak mai awm tak chu a ang khawp mai. Mahse a ni chuang miah si lo, kum sawmhnih an tan tawh chuan an chhuak ngei tur a ni, tih dan a awm chuang lo va, hei hi erawh chu State hrang hrangte hian hetiang chungchangah dan an neih a inang vek lo va, State thu ni awm takin a lang.
Hman kumah Central jail kan tlawh a, putar kum sawmhnih tang tawh a awm a, jail lam hnathawkte khan an sawi a, mahse a chhuak chuang lo, an khawngaih si a, Home Dept lamah sawi teh u, kan ti ta niin ka hria, a la tang nge a chhuak tawh tih erawh ka hre lo. Jail-ah a cheng rei ve khawp mai.