HRUT LEH ANG AW

Hman deuh khan kan sawi tawh a, sawi leh ka duh tlat mai. Khaw lum leh vawt pawh hi miin min hrilh lo mah sela, kan hre ve tho a, mahse chutiang chung pawhin kan inhrilh a, kan sawi thin a nih hi, chuvangin ka inthlahrung duh vak lo va. Kan hrut tawh hnu kan hrut nawn leh dawn a ni ber mai, mahse chutiang ka sawi avang ringawt chuan e, zan thla eng leh van dumpawl sawi ka tum emaw lo ti suh la, lunglen lam ka sawi dawn hek lo, chuan i rin loh deuhin ka Reiek tlang pawh ka sawi ri tel dawn lo.

India danpui chang 371-G siam a nih hma, rambuai laia sipaiin ka sam a sei avang bik leh ka ha a kuh bik deuh vanga MNF emaw tia min rinhlelh thinzia kha chu sawi nawn ngai loah dah ila, India sawrkar leh MNF-ten 1986 June thla tawp lama remna an siam dawn vel, an inbiak laia Danpui siam thata Mizoram tana Special Provision an phut dan leh a bul a bal, a chepa kaiah ngaihnawm takin kan hriat ve phak loh Pu Lalduhoman a ziak tawh a, a sawi tawh a, kan hre hlawm awm e. Tin, khi danpui chang khian ram leh a hralh chungchanga min humhalh dan pawh kan Sr Govt. Ukil, Pu R.C. Thangan ngaihnawm takin a ziak tawh bawk a nih kha, kan la hre hlawm ngei ang.

Hei hi erawh kan hriat ka duh hle a, keimah chauh hi sam sei leh ha kuh ka ni bik lo va, mi dang pawh an awm ve tho ang bawk hian, Mizoram chauh hian India danpuiah special provision kan nei lo va, State dang nei an awm ve fur tho tih hi hriat a tha awm e. Kan thenawm ram, Assam, Manipur, Nagaland, Arunachal Pradesh angte pawh hian an nei ve tho va, bakah a hla zawk State dang neite an awm ve tih pawh hre ta ila. Khawvel ram chu sawi loh, an bul hnaivaiah pawh mi dang tam tak an awm laiin Lota fanuten, lei chung zawng zawngah mipa tumah reng an awm si lo va, tia an pa kianga an inmut chhawk ang deuha Mizoram chauh hi emaw khawvel zawng zawnga India danpuia special provision nei kan lo ti palh a nih hlauh chuan a dik lo dawn tlat a ni.

Amah kan Ukil Pute R.Thangkanglova leh Rualkhuma Hmar ten, keini hi Zu Khapna dan kha hlawkpuitu ber kan ni a, nuthlawi chhul lak tawh thau pui puiin min ruai a, Ukil fee-ah a pawisa tak ni lo, in kind-a lak chang kan neia kan lawm thin ve nen, min itsik emaw ni an hlip ta daih a, nuthlawi hmel pawh kan hmu phak tawh lo, kohhran hi a ruka fuihpawrha zu khap tir leh dan zawn hi a ngai a ni, an ti thin a, dan lam han sawi pawh hian ngaihdan leh hmuh dan bakah duhdan hi a lo inang lo khawp hlawm dawn mai.

Keini erawh chuan chutiang lam ngaihtuah loin kan sawi thin a ni zawk, hrethiams? Mizo tawnga a awmzia ni ta ber chu, India danpuiin keini Mizoram inhung bikna min pe, ti ila a buk thelh chuan kan thelh tampui chuan ka ring lo. Kan sawi thui hmain han sawi tel ngai chu, tun hmaa Assam sawrkar hnuaia kan awm lai khan Mizoramah India rama dan eng emaw zat hman a ni thin a. 1972 kuma U.T. kan nih khan chung a hmaa dan lo hman mek leh a dangte hman a ni a, Mizoram State puitlinga kan lo awm khan U.T. kan nih laia dante kha chhunzawm zel a ni a. Khita kan inhung bikna danpuiin min pekah khian, tun hmaa U.T. kan nih laia dante kha huam tel loin, Parliament-in dan a siam reng reng chu, Mizoramah sakhuana leh khawtlang chin dan thin, hnam dan leh a kalphung leh Mizo hnam dan anga rel chi thubuai hlabuai bakah ram neitu nihna leh a tihriral dan lei leh hralh a ni ber ang chu, chutiang khawih a nih chuan, kan Mizorama dan siam pawl, State Legislature-in Mizorama hman ve tur a ni, tia thutlukna an siam a nih ngawt loh chuan a hman ve theih loh ang, tih chu kan inhung bikna atana danpuiin min pek chu a ni ta a ni.

Chuvang chuan a lawm, Bawng emaw vawk emaw talh leh a sa zawrh leh lei khap, tih dan pawh Parliament-in lo siam ni ang sela, kan sakhua leh khawtlang chin dan a khawih a ni lom ni, ka tih chhan kha. Tin, Mizo Hnam Dan kha kan nei thin a, inneih, inthen leh rokhawm chungchang pawh kan Hnam Danah kha a awm a, chu chu kan hman thin a ni a. Mahse, kan dan siam pawlin chutianga inneih, inthen leh rokhawm chungchang, kan hnam dana awm thin kha la chhuakin, The Mizo Marriage, Divorce and Inheritance of Property Act, 1914 khan a siam tak avang leh he dan hi hman a nih tak avangin, kan Hnam Dan chu a bo a ni titih ta a, chuti a nih chuan khitiang kalh zawng khian Parliament-in dan pawh lo siam ta se, kan hnam dan a nih tawh loh avangin (Customary law), danpuiin min hung bikna khian awmzia a nei tawh lo dawn tihna a nih chu.

Kan hnam dan ni thin kha hnam dan ni tawh loin, dan siam pawl dan siam a lo ni tawh a, chuti a nih si chuan danpuiin hung bikna min pek, chang 371-G chuan awmzia a nei tawh lo ang. Kan inneih dan te, kan inthen dante mai baka rokhawm dan thleng khan, hmanlai a lo chang zo tawh dawn a, heng nena inmil lo hian Parliament-in eng dan pawh lo siam ta ang sela, hei chuan kan hnam dan a kalh a, hman ve theih a ni lo ve, kan ti thei dawn tawh lo tihna a nih hmel khawp mai. Mahse mihring kan changkangin hma kan sawn zel a, chuvang chuan a chunga dan khi kan dan siam pawlin an siam a, kan hmeichheho lawmah erawh a tla thung a, hnam dan aia tha zawk kha a nihna chen a tam awm e.

Aw Eden khawpui thar, Hmana mi aia nuam, tih ang maiin hmana kan hnam dan aia tha zawk a ni e, tiin a bik takin nuho chuan buh tha hmun sawi hmiah hmiah mai ta pawh nise, kei chuan hnialna dang ka nei tawh lo ve, mi dang kan ngai tawh lo’ng, te kan tih vel mai mai tawh loh chuan a ngaihna a awm lo. Ram neitu leh a tih riral chungchang erawh chu, sawi tawh angin Pu R.C.Thanga khan a chipchiarin a sawi tawh a, keiin lo sawi ve tur a awm tawh lo ang.

Danpuiin inhung bikna thil paliah min pe a, Thilnung Pali ang deuh a nih chu. Mahse Thupuana Thilnung Pali kha ni ta se, tunah chuan Thilnung Pathum a ni ta e, tiin sawi pawh lo awm ta sela, hnial a har viau tawh ang. Hnailna dang ka nei tawh lo ve, Mi dang kan ngai tawh lo’ng, tia saa lam thin hnam kan ni bawk a, a zia tak phei chu a awm e. Danpuiin min hung bikna huang ata chhuakin, pil leh tanpui ngai a pui ta a ni, tih sak zawm ila a inhmeh phian reuh lo ang maw?