LAWITHLEM LEH THLIM

Khawvel sualna hi chhumpui angin, A lo zing e, Lalpa ka thinlungah, Rawn hlip kiang la, van meialh chuan, I tan par ang ka vul leh ang, tih hla ang maiin mihring kan fina kan changkan poh leh sualna leh natna pawh hi a pungin a changkang a ni ber mai. Tun hma chuan TB natna hi keini Mizote zingah chuan natna hlauhawm ber pawla ngaih a ni a, ngawr, an ti a ni awm e. Mahse tunah chuan a aia hlauhawm natna a tam ta khawp mai.

Hmanah chuan mihring pawh kan la mawl a, kan changkang lo va, buhfai leh artui rukhmang chu mi sual taka ngaih an ni mai thin. Kawngka pawh tala lian pui puia kalh loin thingfakin an do a, khatia a indo kha chuan a neitu an awm lo tih kha a hriat a, chuvang chuan an lut ngai lo. Tunah chuan kan changkang a, sualna pawh a changkang zel a, dan lah a pung zel bawk a, dan a tamna apiangah sualna a pung thin, tih dikzia pawh kan hre hlawm awm e. Paulan dan avangin sual a lo awm a, a tihte chu a dik em em, entir nan, hmanah chuan puipunna hmuna meizuk kha sual a ni lo va, mahse chutiang khapna dan a lo awm tak avangin hmana sual ni lo kha, tunah chuan sual a ni ta. Kan Pathian thu hi a lo dik zet mai.

Tichuan kan Mizo Hnam Dan bawk kha han tuihnih leh ta ila, zan thla eng leh ka Reiek tlang lamah ni loin, hemi lamah hian ka lung a la leng rih a ni ber mai awm e. Kan hnam danah chuan Lawithlem leh thlim hi sualna nasa leh sang ber pawl a ni ve thin a, tualthat erawh thudang ni se. Cheng za thlenga chawitir theih a ni a, tunlai angah a van tlem kan ti a ni maithei e, mahse hmanlai chuan sepui hi cheng sawmli man a ni a, vawkpui pawh cheng nga a ni. A awmzia chu chengza chuan sepui pahnih leh vawkpui panga a lei theih tihna a nia, a theuneu lo asin.

Lawithlem chu miin mi dang nupui kha a pasal lema changin lo mutpui sela, chu chu a ni. A lawithlemtu khan hmeichhe chhungte hnenah cheng za a chawi ang a, hmeichhia kha a pasalin a pawm duh tawh lo a nih phei chuan sum a chhuahsak tur a ni. Hmanlai chuan zawlbuk a awm a, chutah chuan tlangval an riak thin tih kan hre theuh a, tlangval chang ni loin nupui nei tawh, fate pawh nei tawhte pawh an riak ve thin a ni. Zanah an nupuite kiangah an va mu lawk a, chumi hnuah zawkbukah an kir leh thin a.

Tunlai angin elektrik eng a awm lo va, zana an eng neih ropui ber chu thla khi a ni mai, chuvang a lawm, keini pawh zan thla enga vawiin thlenga kan la lunglen em em thin chhan chu, hrethiams? Khawnvar an nei lo va, thuka thing an tuah chu an eng neih a ni leh mai a, chuvang chuan zanah chuan mut hnu ngat phei chuan in chhung chu thim tak a niin inhmuh theih a ni lo. Chutiang chu kan Mizo hmanlaia an khawsak dan phung a nih avangin tlangval sual deuhte chuan mi nupui, an pate zawlbuka riak ve thin kha, an pasal lemah changin zanah an va mutpui thin a, nupui tan lah a thim si a, hmel inhmuh theih ni hek lo, hai a awl hle ngei ang.

Nula pakhat a rai a, a chhungten tu fa nge i pai, tia an zawh chuan, engtin nge ka ka hriat bik ang, a thim em a lawm, a ti e, an tih ang deuh a ni. Han sawi thui ta zel a, kan Ukil Alrin Lallawmzuala nu hi thlarau mi mihlim a ni a, a pa Pu Lalmawia (L), MCS kha a hlim ve chiah lo va, mahse a felin a zau hle a, hmeichhe awm tha duh lote hi a hruai haw a, a nupuiin a lo tawngtai a, Pathian thute a lo hrilh thin a, an ti tha dun hle thin mai. Tum khat chu, an tia lawm, Vana Pa Hall hnuaiah zan thimah hmeichhe rui lutuk kha a lo mu a, Pu Lalmawia khan hruai hawa an nuin a lo tawngtai turin a duh a. Kha tinge khata i mut ngawt tho rawh, a ti chu e, hmeichhia kha a lo harh a, ka pu nichina min titu kha em ni i nih? An ti chiah chu…. huiha, a bam zo vek.

Tichuan lawithlem leh thlim kan tih hi a inang a ni mai a, sualna nasa a niin a hremna pawh a na em em. Mahse Kumpinu sawrkarin min awp hnu khan chuan, Bawrhsap leh a hnuaia Officer-ten IPC an tih ang hian ro an rel a. Kum 1937 khan, Adminstration of Justice Rules an tih mai chu siam a ni a, chumi ang chuan rorel a ni a, he dan hi kum rei tak hman a ni a, Mizorama Judiciary a hranga a awm hnu, 2008 tawp lam khan hman a ni ta lo chauh a ni.

Kumpinu, tiin Mizoten kan lam a, kan hriat dan a ni bawk. India ramah 1600 bawr velah East India Company an tih chu sumdawng turin Sap ram aṭangin an lo kal a, sumdawng tura lo kal kha a lo rei deuh deuh a, India kha min awp ta mai a, 1947-ah zalenna kan hmu thei ta chauh kha a ni a. Company kha Mizote chuan Kumpinu kan ti a, chuvang chuan Sap ram, British sawi nan kan hmang ta a ni. Vaiin dal leu, an tih Mizoin an hria a, dailuah a ti, an ti a, chuvangin dal pawh chu Mizote chuan dailuah kan tih phah ta ang deuh hi a ni awm e.

Khatia Mizoram, Lushai Hills tih ni thinah khan IPC an tih ang maia dan bawhchhiaa thil sual tite chunga hremna dan lek a nih hnu kha chuan, lawithlem kan tih, kan Mizo Hnam Dana mi kha bo chuang si loin, IPC ang chuan pawngsual a nih avangin chutiangin hrem tunlaiah phei chuan an ni tawh zawk. Tun hma deuh keini naupan ve laite pawhin thingtlangah chuan VC Court-ah nula leh tlangval pawngsual leh sual lovah an inkhing thin a, tlangvalin an ngaithla thup thin. Nulain ka duh lo chung min pawngsual an ti a, tlangvalin a duh vezia an han sawia an chet fuh deuh pheichuan tlangvalho an au dur dur thin. An tunlai tawng takin a lo open court khawp mai.

Hman deuhah hetiang thlim hi a awm a, thian dunin zu an in a, an ruih em avangin pakhat chu haw bik loin a thianpate khumah chuan a mu ve mai a, a chatthla an tih ang hi a nih chu. Nupa khumah a nupuite nen chuan an pathumin an mu a. A tukah chuan pasal chuan an nu hnenah, nizan chu ka rui lutuk a, ka tih loh phah che….a ti a, an nu chuan min tih kha…a ti a. An han sawi dun chu a thianpa khan a lo thlim a lo ni a, chuan Mizo Hnam Dan ni loin IPC lamah zawk kalin a thianpa chuan pawngsual thubuai a awrh phah ta a ni. Cheng za chawi lam a ni lo va, kum sarih tan bakah pawisa chawi lam a ni zawk. Kan Hnam danah la awm mah sela, IPC anga hremna pek kha a na zawka a tha zawk bawkin a lang.