PAWI KHAWIH-NA DANG

E khai, kumin zet chu ṭhal lai aṭangin a fur a, fur a ni kum tluan mai chu a nih hi, ka Reiek tlang ngeia Anthurium Kutpui an nghah thin hun a thla tunah thleng tawh mah ila, lung pawh a leng thei lo, Ka sual hi hi chhum angin ka rilruah a zing, Thim zingah hian rin nei loin lungngai takin ka awm, tih ang maiin chhumpui leh ruahpuiin kian zai reng an rel thei lo chu a nih hi.

Tum khat chu New York khawpuiah thil rapthlak tak a thleng a, mipui hlau chu an tlanchhe chum chum a, an innek tulh tulh a, chuithlai karah chuan nu pakhat hian a fa chu a thlauh palh hlauh mai a, mipui chuan an pal nawk nawk a, tlema tlemah an rap hlum lo chauh chu a ni e. Rang takin a nau chu a chhara a pawm a, mahse naupang hlau chu a tap lo thei lo. A nu chuan, Bawihte, tap tawh suh, hei i nuin ka pawm tlat tawh che hi, a ti a. Naupang tap pawh chu a banga thlamuang takin a nu awmah chuan a bei ta hle hle a.

Chu chuan hla phuahthiam hmingthang, hla pawh sangruk zet phuahtu F.J. Crosby thinlung ngaihtuahna ram chu a khawih em em mai a. 1863, April thla, keinin Good Friday kan hman thin deuh berna thla a ni a, hemi ni-a vaimim tuh hian kawmhnih a pai thin, kan tih ang hun kha a nih chu. Zaithiam Doane-a chuan rimawi a tum ri ruai ruai a, ani chuan chu a rimawi tum thluk chuan hla siama phuah turin Crosby chu a lo ngen a. Chutianga hla phuah tura ngen a nih takah chuan nu pakhatin a fa hlauhlawp tap lai a pawma thlamuang taka a tap a banga a nu awma a bei ta hle hle kha a thinlung suangtuahna mitthlaah a lo lang uar uar a, Isua hnenah ka him ang, A angchhung nuamah chuan; Ka thlarau a chawl ngei ang, Anin min hliahkhuh ang, Aw Angel rawl mawi ka hria, Ram ropui aṭang khian, Hla mawi tak sain min ko, Khi lui ral mawiah khian, tih chu rei lo te chhung chuan a phuah ta a ni.

A ni e, naupang hlau thlabar tap a nuin a pawm a, a nu tawngkam nemin a thlamuan a, him taka a awma a bei ta hle hle ang bawk khan keini pawh Lal Isua angchhungah chuan kan thla a muangin kan him dawn a, a nuin Bawihte, tap tawh suh, i nuin ka pawm tlat che a lawm, a ti a, nau tap a bang ta ang khan keini pawh Angel aw mawi takten thihna lui rallehlam ram ni tlakna ngai loh leh mawi tak aṭangin min au a, min ko a, Lalpa tangah beiin naupang a nu tanga thlamuang taka a bei hle hle ang khan kan awm ve tawh dawn a lo ni e.

He hla tha leh ril, sak hlawh tak mai hi Pu Dr. R.K. Nghakliana leh D.P.Thanbuka ten keimahni Mizo tawngin an letling a, mahse tunlaia kan sak thin ang hi chu Pu D.P.Thanbuka lehlin zawk a ni awm e. Chutianga a sangkhat zariat sawmruk tih bawr leh a hma kum thum aia rei fe tawha hla mawi tak tak phuaha ziaka an dah thin then tawh lai khan keini erawh chu kan Missionaries Pu Buanga leh Sap-upa ten kan a aw b min siamsak ve chauh kha a ni a. Chuti chung chuan ziak loh dan kan sawi thin kha chu pi leh pu, lal lal lai aṭang tawhin kan lo nei ve reng tho a nih kha, chu chu vawiin thlengin kan la vawng tha ve fan fan zu nia le.

Tin, Mizo Hnam Dan kan tih hi Sap tawng chuan Mizo Customary Law tih a ni a. Custom chu pi leh pu, kan hriat phak chin aia rei tawh aṭanga an lo tih thin vawiin thlenga la chhunzawm hi a ni a, mahse dan erawh a ni chuang lo. Dan ni tur chuan kha thil kha tih loh emaw tihin emaw a hremna a awm tur a ni. Mitthi an awmin kan lenpui thin a, thlan kan lai a, kan phum thin. Engtik aṭanga an lo chin tawh nge kan hre phak lo va, mahse tawp miah loin kan la ti zel a, kan tan chuan kan custom tihna a nih chu. Mahse mitthi ka lenpui loh emaw thlan ka laih loh avangin emaw hrem theih ka ni lo, chuvangin dan erawh a ni lo thung.

Kan Hnam danah chuan khumpui kai man leh a tihbawlhhlawh man a awm a, tangka sawmhnih chawi theih a ni. Khumpui kai man hi chawitir tur chuan tlangval kha khumpuiah ngei man tur a ni a, in chhung hmun dangah man chu khumpui a ni lo. Khumpui chu in neitu ber, a hming putu khum kha a ni a, man han tih hian kuta va man beh kher a ni lo va, va hmuh kha a kawk zawk a ni. Tin, khumpui chu a zahawm avangin mipa leh hmeichhia mi dang khumpuiah lo mu dun sela, cheng sawmhnih leh salam an chawi tur a ni. Salam chu kan sawi thin tawh angin vawkpui a ni a, chengnga a ni. Hei hi chu lal leh upaten an ei thin.

Tin, fa tihbawlhhlawh man hi a awm leh a, kan hre zeuh mai thei a, thangthar zingah erawh hre lo kan tam khawp ang. Hmeichhia a rai laiin a pasal nen an inneih hnuin mipa dang lo mutpui sela, cheng sawmnga a chawi tur a ni. Rai chunga uire chu uire hremna bakah sawmnga kha a chawi tel tur tihna a ni. Nau a lo pian khan pa ta a ni a, a duh loh chuan nu ta a ni thung ang. Nula sawn pai chungah pawh hetiang tho hi a ni ang a, cheng sawmli a chawi ang.

Hetiang hi kan Mizo Hnam Dan chu a ni a, kan sawi fo tawh thin angin India Danpui chang 371-G a awm a, chutah chuan Special Provision kan nei a, dan lo awm sa kan Rama dan dinglai a nih loh chuan Sawrkar laipui, Parliament hian ram pumpui tan eng dan pawh siam sela, kan sakhua leh kan hnam dan kalh emaw khawih thei thil a nih chuan Mizoramah a hman ve ngawt theih loh a, Danpui khan min hum tlat a, hmang ve tur chuan kan State Assembly hian, hman ve tur a ni e, tia a pass a nih ngawt loh chuan a hman ve theih loh a ni.

Tlem lai deuh khan, bawngsa ei, zawrh, bawng talh leh zawrh khapna dan, tih ang tituai kha kan phulpui hlut kha kan la hre awm e. Khatiang dan kha Parliament-in lo siam ta ang pawh nise, keini kan hnam dan emaw kan lo china tih thin dante a kalh a nih phei chuan hman ve duh viau mah ila, Danpuiin min humhalh ang khian hman ve ngawt a theih miah loh tih kan hriat a ngai zawk. Kan hnam dan leh kan tih thin angte a kalh em, India danpuiin special provision min pek a kalh em, tih lam kha kan thlir zawk tur ni awm tak a nih lai khan, kan lo phili ve satliah ngawt a nih phei chuan a ziawm lo viau ang.

Chuvangin, kan hnam dan kan la neih vete hi India Danpui humhina hnuaia mi ngat a niin, a kalh leh khawih zawngin dan siam pawh ni sela, a hlauhawm lo va, a thlamuan thlak tih hi hriain, kan tihdan thin leh hnam dan a kalh em, tih zawk kha thlir thiam a ngai fe zawk. Chukchu ben thelh ang nih ngawt loh tur.