Guest writer
KL Liana
HNUTIANG HAWI LO
Damtakin aw, tlangzapui chu liam ta la, Zunleng rauthla kan awih changin; Awmhar tah zai tin rem runah, I sakhmel Parte a chul dawn lo, tia mikhual nula lehkha zir Tanpuian a lo awi ang deuh khan, ka hre sual te a nih lem loh chuan Chhiahtlang khua hi Vaihal tih a ni thin. A chhan pawh vaiin an hal vang a ni ngei ang. He khua hi tlan tlang fo thin mah ni ila, a pawimawhna thu leh hla lamah chuan hre loin kan tlan liamsan fo thin.
2008 kha niin ka hre ta, driver hruai loin Lunglei aṭangin Aizawl kan kal a, motor chu ka khalh a, ka khalh muang lem lo bawk a, hmeichhe tleirawl hi he khuaah hian ka su teuh kher mai, kawngpui sir thlangah a awm a, chak tawka ka tlan kha min hmu ve reng a, rei lo te mi nghah lawk mai awm kha, ka hmaah kawng kan turin a tlan chho ta mai a, ka va su teuh em, motor chu ka tiding che lawih mai a, Mami…tinge aw, khatiang ching tawh suh, ka ti top. Ka hma fit thum velah ani pawh a ding sai hlawk hlawk ve tho mai.
He khuaa mi Sailianthangi chuan a pasal Dokunga a sun hlauh mai a, a tuar em em mai a, a ngai a, a lung a leng a, Aw lunglen a thar nang vangin, Ka tan tahna mai i lo ni, tih ang mai khan a pasal thlanah ni tin a kal a, a tap thin a, a tawngtai bawk thin. Chutiang reng reng chuan a hun a hmang a, a fanu Hrangziki phei chuan, mite pawhin pasal an sun ve tho a, ka nu em em hi chu, hetiang ringawt te chuan at paw hi at phah mai ang asin, tiin a zilh hau hial a.
A tawngtaina thu chu a fapa Sanghnuna a ziah chhuahtir a, chu chu hei hi a ni. Khawvel chhuahsan ila hnutiang hawi tawh lovin, hlim leh lawma kal hmasaten, Pialral ram mawi nuamah min nghak e, kumkhaw nawmnaah chuan. En teh Lalpa, kan lenna ram lungngaihna hi, thlaler hreawm a ni, thihna hian thian min then fo thin, i ram kan thlen hma chuan. Lal Imanuela khawpui Zionah chuan, thenna a awm lo an ti. Chutah lungngai fate zawng chu intawh khawm ka nghakhlel, tiin. Ani chuan tikhan i Pu Saihnuna lo kal hunah kan entir ang a, anin hlaah a siamrem thiam ang, a ti a. Chhiahtlanga Saihnuna a han kal chuan an lo hmuhtir a, ani chuan a cham phah ta hial a.
Tichuan Leng lal Saihnuna, kan Mizo hla phuah thiam chuan hla mawi takah a siamsak ta a. Khawvel chhuahsan ila, hnutiang hawi tawh loin, Lawma kal hmasaten, Pialral ram mawiah min nghak e, Kumkhaw nawmnaah chuan, tih hla, vawihin thlenga khawhar ina kan la sak thin leh sak hlawh ber pawl la ni thin hi a phuah ta a ni. Chuvangin, World Bank kawngpui a kal tak avanga hnutiang chhawn kawng ni lek lek, mahse ni hauh chuang si lo hmana kawngpui tuna kawngpui la ni renga i kala Chhiahtlang i thlen hun chuan e, he hla lo pianna chhan khua hi i lo hrereng tawh dawn nia aw. Kei pawh 2008 Khuangchawi thlaa he kawngpuia ka kal kha, ka la kal leh ta rih lo va, lung a leng duh khawp mai.
2008 kha Mizoram tan kum pawimawh tak a ni a, kum tawp lam khan e, Kumpinu sawrkarin min awp lai aṭanga min chhuahsan hnu kum tam tak chhung, lalten anmahni khua theuha kan Mizo Hnam dan anga an khawnbawl Upate nen thubuai hla buai an rel thin anga rel chung zelin, Administration of Justice Rules, 1937 an tih mai anga Bawrhsap leh a hnuaia Officers-ten thubuai hlabuai an rel a, kum kha leh chen chu dan hmanga kan rama rorelna kalpui thin kha hemi kum hian a lo tawp tain, Mizoramah dan rorelna hrang, Separation of Judiciary an tih mai chu a lo awm ta a nih kha.
Court kalphung hi a mipui a zir ve lem lote tan chuan hriatthiam a har duh khawp mai a. Lungleiah khan kum hnih chhung ADM(J)-in ka va awm a, chu chu sawrkarin min dah a ni. Tichuan Zoram tan court leh dan lamah bung thar kan kai a, tichuan High Court chuan a hmasa ber atan District & Session Judge ni turin Pu R.Lalthazuala a rawn dah a. Aizawlah Pu T.Saikunga dah a ni thung a, chumi awmzia chu kan ramah a takin Judiciary kan tih, court lam rorelna chu a hrangin a lo awm ta tihna a nih chu.
Hnutiang hawi tawh lo mah ila, a la hnutiang deuh bawk si, Pu Thazuala khan, Liana, nang chu Addl. District & Session Judge i nia, kei hi District & Session ka ni thung, a ti a. Kei chuan, ni lo, kei chu ADM(J) ka ni, ka chhuah hun hunah ADM(J) hi a bo tawh ang a, kei hi a hnuhnung ber tur ka ni, Addl. District & Session Judge ka nihna Order a awm em ni? Ka ti a, a awm si lo va, a ngawi ve ta a. Tichuan, Gauhati High Court chuan Addl. District & Session Judge ni turin Aizawlah min dah a, October 2018 chuan Lunglei chu ka chhuahsan a, Addl. District & Session Judge ni turin Pu Vanlalmawia a dah thung a, tichuan ADM(J) kan tih thin pawh chu ka chhuahsan rualin a tawp ve ta nghal a ni. Hetiang hi kan Mizorama court kalphung chu a lo ni ta a, kan ramah Separation a lo awm ta chu, ram tan hmasawnna rahbi thar hriatreng tlak a ni a, khatih laia kan Law Minister Pu Rammawia. Pathlawi, hmalakna leh hnathawh kha a ropuiin hriatreng tlak a ni tawh a, Zoram hian a theihnghilh tawh lo ang.
Kumpinu sawrkarin min awp lai aṭanga a chunga Rules kan sawi hmanga kum kha leh chen court rorelna, Bawrhsap leh a hnuaia Officer-ten an lo khawih thin chu 2008 kum tawp lamah chuan a lo tawp ve ta a. Mahse Bawrhsap leh a hnuaia Offcicer-te chu Excutive Magistrate an nih thin angin an la ni reng a, Bawrhsap hi District Magistrate tih a ni a, SDO (Civil) kan tih thin hi, SDM, Sub-Divisional Magiatrate tih a ni. Cr PC an tih mai chang 144 anga Curfiu puang thei chu an ni hi an ni a, chuvangin dan leh thupek lam hi an kutah a awm a, a mipui mimir tan hian Magistrate tih an la nih tho avang hian han buaia hre hrang lo an awm fo thin hi an thiamawm hle. Mahse Bawrhsap leh a hnuaia Officer-te kha Excutive magistrate nimah sela, thubuai chu an khawih lo thung.
Thubuai kan tih ang chi hi chu Judicial Officer kan tih, Judicial Services mi leh sate kutah a awm ta thung a, anni hi sawrkar hnuaiah an awm lo va, High Court thuhnuaia awm an ni. Hetiang hi kan rama court kalphung leh sepation awmdan chu a ni ta, hnutiang hawi loin a kal zel tawh dawn a nih chu.