Guest writer
KL Liana
KALVARIA HMANGAIHNA
Sap ṭawng thiam ve ang ziazangin, a Sap ṭawngin han ti ve ngial ila, Sovereignty an tih hi kan Mizo lalte khan an an neiin an hmang bawk a ni, ti ta ila kan daw kher awm lo ve. A awmzia chu, hmanlai lalte kha an ram chinah, an khuaah chuan an lal em em a, tumahin an chungah thu an nei hran lo va, an thu thu a ni a, tunlai khawvel ram tam berin kan neih mek, Democracy rama lungthu pathum anga pawimawh nia an sawi ṭhin, dan siam pawl, a kengkawhtu leh dan anga roreltu pathum kha an kutah a awm a ni.
An lalna tlangah chuan lalin ṭha a tih angin dan a siam a, kha a dan siam kha amah bawkin a kengkawh a, a bawhchhetu chu court anga rorelin amah bawkin a hrem thei tihna a ni, an lal ram chu a zau vak lo pawh a ni mahna, mahse lal tih takah an lal em em a ni. Kan tunlai khawvelah chuan dan siam pawl Legislature an tihin dan a siam a, chu chu a kengkawhtu Excutive an tihten an kengkawh a, chumi ang chuan Judiciary, court lamin ro a rel ṭhin. Heng thil pawimawh pathumte hi an kutah khan a awm vek ta tihna a nih chu.
Kapruma hi Vangva khuaa piang a ni a, a naupan laiin Mission Sap thusawi a ngaihthlak chuan a hneh em em mai a, Pathian thuawi nih ve a, Kristian nih chu a chakin a duh a, mahse lal chuan a phal tlat si lo. Khua aṭanga hnawhchhuah hialah a vau a, lungtata chhut hlum te an tum a. Amah hringtu a pa ngei pawhin vaithang tel khat ral thak khawpin a vua a ni. Chuti khawp chuan a tuar nasa chung pawhin a Lalpa chu a phatsan chuang lo. Keini ruah a tla siap siap tih chhuanlama hmanga kan inkhawm kan thulh a, kan mamawh leh mangan lai chauha Lalpa, kan tih leh chung si ṭhinte nen chuan inang lo deuh chu a ni.
1925 khan Saikhum leiletah a pem a, Khuangchawi thla a ni a, a tahrik ni an tih ang hi chuan ni 25 a ni, khua chu a thiang em em mai a, van dumpawl a lang fiah ruih a, thlasik rim pawh a nam tan ta, a lunglen thlak em em bawk a. Mizote chuan Khuangchawi thla, October hi kum khata thla en ber thla kan tih thin a niin zan thla engah mittha deuh tan phei chuan lehkha a chhiar theih an tih ang hun lai a ni a. Buh pawh a vui sung tawh a, a hmin tan tawhin buhseng a hun tep a.
Thingtlangah chuan hetianga buh a han fuiha a hmin dawn velah leh hmin hnu pawhin vasuih, vaki leh pitte hian buh an ei thin a, zan lamah nise sazuin a ei bawk a, lam hnai deuh neih tum phei chuan sava an veng thin a ni. Kapruma pawh chu sava vengin a chhuak a, Mizo sairawkherh seipui mai chu a keng a, saihlum chu a ak puar teuh bawk a. Khua a thiang mawiin a lunglen thlak takmeuh a, kawng kam leh vau ngawpuiahte chuan favanga thereng ngirtling leh rengchal an hram hlerh hlerh a, boruak thiang tak sang takah mu a leng a, Muvanlai leh zoawi lelte, Hmana di nena min awitu, tunah pawh an la bang chuang lo, tih ang kha a nih chu.
Chuti khawpa khaw thiang leh lunglen thlak a nih lai chuan, Iva luihnarah chuan chhum dum, kelpui no hruai pawh tiat lo, patling kuttum tiat lek tur hi a awm nel nel a. Chutihlai chuan thingbuk hlimah a thu a, van dumpawl kuk maia chhum dum te reuh te lo awm ve chu a thlir a, a lung a leng em em mai a. Tin, lal leh ama pa ngei pawhin Pathian thu avanga a chunga an thil tihte pawh chu lungleng hle mah se a rilru ngaihtuahnaah a lo lang hial ngei ang.
Ngaihtuah lawkna pawh awm hauh loin, Kalvaria i hmangaihna chuan, Fang chhuak thuai la khawvel zawng leh ram hi; Nangma tlansa lei mihringte, Thihna anchhe karah an leng. Lalpa Isu, i ropuina leh hmangaihna, Lantir thuai la, chi tin zingah, Mihring rilru suala hliam hnu, I hming ropui fakin zai rawh se, tih hla hi a phuah ta a ni. A chang tawp ber a, Ka tap Lalpa i ram ngai hianin, Chatuan ram leh hmangaihte lenna chu; Engtikah nge lungngaih rumna, Pela mittui tlak a hul ang, a han tihte hian Lalpa ram a ngaihzia a lantir lo thei lo. Chu a hla thar nen chuan Satawm khuaa awm, Tirhkoh Bawka a va pan a, ani chuan a thluk lo siamsakin, solfa nen thlap a lo ziahsak ta a ni. He hla hi vawihin thlengin hla tha leh sak hlawh ber pawh a la ni ta a nih hi.
Chunglai chuan India ram pawh Kumpinuin a awp lai a la ni a, keini Mizoram chutihlaia Lushai Hills tih la ni erawh chu kan dinhmun a hrang deuh a. Sawi tak angin lal lal lai a ni a, khaw tin hmun tinah lala zirin sakhaw zalenna chu a awmin a awm lo mai zawk niin a lang. Mizote sakhaw rindan, Pilaral kha an vanram a ni ber a, Kapruma pawh chuan a rindan leh duhdan sakhaw thar Kristianna chu a zawm ngawt thei lo tihna a nih chu, a hnuah a lo puitlin hunin zawm mah se. Kalvari-a hmangaihna chuan Zoram khawvel kha a fang chhuak thei rih si lo.
Tunah erawh chuan, Kumpinu awpbehna ata 1947-a kan tal chhuah a, Independence kan hmuh hnu a, keimahni ngeiin kan ram danpui kan neih hnu kha chuan sawrkarin sakhaw tih bik a nei lo va, khua leh tuite mimal tinte chuan tha kan tih leh kan duh sakhua kan vawna kan biak a thiang a, chu chu India ram ropuina tizualtu a ni reng bawk. Hindu sakhua vuantu an tam ber a, keini Kristiante phei chu bai han khawp pawh kan ni lo hial ang. Mahse chuti chung chuan Danpuiin min hum a, kan duh sakhua Kristianna kan vawn chu a thiang a ni.
Keini Mizorama Kristiante ngat phei chu kan Pathian lehkhabu Bible chu pakhat a ni a, chu chu kan innghahna a ni chung khan pawl, kohhran 103 tehmeuh kan awm a nih hi. Danpuiin sakhaw zalenna min pek miau avangin Mizote zingah pawh Kristian ni thin ni ta lo, Juda sakhua vuante pawh an awm a, adhar card duh lo pawlte pawh kan awm a ni. Tin, Setana be thinte pawh an awm bawk a, a enga pawh chu nise, Pathian kohhran a ni emaw Setana kohhran a ni emaw, Pawllo pawl a ni emaw, a hming chu engpawh nise, miin dan a zawma a bawhchhiat loh chuan zalenna a nei a, Isua Pawl pawh nise, dan kalha ruk a ruk a, rethei chanai leh sawrkar sum a eiruk a, hmeichhia a pawngsual chuan a sakhuana khan awmzia a nei lo va, dan anga a chunga rorel tur a ni tawp mai.
Kalvaria hmangaihnain a fan chhuah loh thinlung nen chuan eng sakhua pawh vuan ila, dan palzut a niha danin awmzia a neih lohna hmunah chuan zalenna a awm thei lo va, dan a lalna apiangah zalenna a awm thin. Sakhaw hrang hrang vuan pawh ni ila, mi dangte zalenna leh sakhua kan tibuai tur a ni si lo va.