Guest writer
KL Liana
HMANGAIHNA LANTIRTU
Keimahni Mizo ir-awm chhuak thu leh hla tha tak tak tam tak, sak sen loh hial khawp nei mah ila, Sap hla lehlin tha tak tak kan tuipui lah a tam bawk. Sap hla lehlinte kha kan hlaah kan la lut a, hlaah kan hausak phah thin. Hnam dang tawng kan tawngah kan la luta kan tawng a lo hausak phah ang hian. Mawza, pen, pencil tihte pawh kan tawng anga kan neih a nih tak hi.
Kan ngaihsan em em Sapte pawh hian hnam dang tawng aṭangin an lak an tawng anga an neih tam tak a awm ve tho mai. Laiking kan tih pawh hi Sap chuan chameleon an ti a, Greek tawng pahnih, ‘chamis’ tih leh ‘leon’ tih aṭanga an lak veleh chhawn a ni a. Chamis chu te reuh te, fere tihna a ni a, leon chu sakeibaknei tihna a ni thung. Sap tawng aṭanga kan lak ni se chu, Sakeibaknei-tereuh-te-mei-kawh-teu-awr-tisena-tiduma, tihna a ni ang.
Kan hla sak lar em em, kan hlimpui thin, Kan Pathian hmangaihna thukzia, Zahngaihnain a khat a, tih pawh hi Sap hla lehlin a ni a. A phuahtu Sir John Bowring hi Khuangchawi thla ni 17, 1792 khan Sapram Exester-ah a piang a, naupang danglam tak a ni. Kum 16 pawh a la tlin hmain tawng hrang panga ngawt zu han thiama mawle, keini kan tar thih ruai thleng pawhin Mizo tawng bak kan hre si lo. Keini India rama kan roreltu, MP kan tih angah hian, House of Commons an tih mai, Sapram rorelna sang berah khuan tum hnih ngawt member a ni nghe nghe a ni. Sawrkar hnathawk pension hnua politiks an tih anga lut ni phei se chuan, pension hnua ram hmangaih thar thut, an ti mai thei, mahse a ni lo remchang hlauh kha a lawmawm a ni mai ang chu.
Ram tan a thawk thain ram a hmangaih a, hmangaihtu thau kung kungna ram, hmangaihte cher thik thiakna hmuna khawsa a ni em tih hre si se mah suh ila, a tihthat em avangin Hongkong-ah 1854 Governor, Ramawmptua dah a ni a, Lalnu Queen Victoria khan pasaltha nihna, Knight an tih mai nihna chu a pe nghe nghe a ni. Hla phuah thiam leh ziak mi a ni a, mi ropui nimah se, Pathian tih mi a ni. Lalpa tih, hlauh chu finna bul a ni a.
Hongkonga a awm tirhin China chhim lam khawpui pakhat, Macho an tih, khawpui changkang thin, lo chula ram rup tawh mai chu a va tlawh a, football khel thiam Mizote pawhin kan hriat lar, Christian Ronaldo te ram, Portuguse-ho sulhnu in ropui takte leh inkhawmna in, lawngchawlhna hmun lo thing thep thuap te bakah kraws lo tlu sawp bim bem maite a hmuh chuan a rilru a khawih em em a. Mihring leh khawvel thilte a hlun lohzia leh daih rei lohzia chu a ngaihtuah a, Lalpa Pathian chauh lo chu belh tlak reng a awm lo tih hriain, Thil an lo awm an ral leh thin, Mihring an ral kumte nen, A hmangaih erawh a ngai fo, Chatuana dang chuang ngai lo, tiin he hla tha leh ril, mawi tak mai hi a han phuah ta a nih chu.
Mizorama Mizo tawng a mik a mak pawh hre lova Pathian ram tulna avanga lo kal a, A AW B te min rawn siamsak ta zawk hial, Sap Upa, Rev. FW Savidge khan Mizo tawngin min lehlinsak a nih chu. Mizo tawng hre lo leh thiam lo kha, zir chawpin khitiang khawpa mawi leh nalh khian a letling thei a nia, han ngaihtuah ve mah teh, Mizopa irawma chhuak, Sap hla lehlin tih pawh hriat loh khawpa nalhin a han letling thiam mai kha a ropuizia leh Mizo tawng a thiam leh sizia a hriat theih i ti ve lo vem ni?
A ni e, thil hi an lo awm a, an ral leh thin a, a hmangaihna erawh chu a awm reng a, chatuanin a ral dawn lo, a dik khawp mai, khawvel thilte chu chatuan daih reng a awm lo ve, van thlenga chhawm tur reng a awm lo, thil pakhat chauh lo chu, chu chu hmangaihna chiah hi a ni, van thleng pawha kan chhawm tur awm chhun chu. Ani pawh chu hmangaih Pathian a ni a, hmangaih ram lal a ni, kan Lal Isu-a, Suaklianan a lo tih ang khan.
Chutihlaiin keini erawh khawvelah kan khawsa mek a, hmangaih ram erawh chu a ni si lo. Chuvang chuan sual avangin lung inah te kan tang fo thin a nih hi. Mahse miin mi dang pawi an sawi a, an tihnat a, an tihsualnate khan a chang chuan an inrem leh bawk thin a, a chang erawh chuan an inrem thei lo. Danah hian inrem theih thubuai a awm a, inrem theih loh thubuai a awm bawk. Inrem theih ang chi compoundable an ti a, inrem theih loh chu non-compoundable an ti thung a ni. Inremin lo berem em em mah sela, court-in an pawm theih a ni lo.
Hman kumah a ni ta, ADM(J) court-ah khan naupang pawngsual thubuai a awm a, police-a thlentu chuan a ngaidam a, an inrem a, a tunu kum tling lo kha a makpain a pawngsual a, a makpa chu Central jail-ah a tang a, ani chuan an inrem thu leh a ngaihdam thu ziak ngeiin ADM(J) court-ah chuan a thlen a, court chuan inngaihdam theih case a ni lo va, ngaihdamna lehkha i thehluh hian awmzia reng a nei lo, court chuan dan angin ro a rel thin a ni, tiin a hrilh a. Ani ngaihah chuan a ngaihdam tawh a, an inrem tawh chuan court tan pawh ngaihdam ve mai awm tak ni maiawm chu a ni lahtak reng mai. Mahse danah inrem theih loh thubuai a ni miau a, court chuan dan angin ro a rel mai tur a ni si.
Tichuan a tawpah chuan court chuan thutlukna a siam ta a, dan anga ro a rel a ngai a, IPC ang chuan naupang kum 12 hnuai lam pawngsualtu chu a tlem berah kum sawm tal tantir tur tih hun lai kha a ni a, a pawngsual naupang lah chu kum 12 hnuai lam a ni bawk si a, kum sawm tang tur leh pawisa chawi turin thu a titlu ta a ni. Thil an lo awm an ral leh thin a, chutiangin kum sawm pawh chu chatuan daih a nih loh avangin kum sawm a lo ral meuh chuan a chhuak ve leh ta mai tihna a nih chu.
Tin, dan siam thar deuh, plea bargaining, an ti a, chutiang chu Delhi-ahte khu chuan a hmun bikte an siam a. Dan bawhchhetu khan a sualna kha zep loin a puang tawp a, court hmaah a ni, pawi a sawinate kha an awm ve a, ngaihdamte a dil a, ngaihdam theih loh thubuai pawh nise, ani khan chutia ngaihdam dila inhrethiam ta chu a ngaidam a, kum tam tak ni loin kum rei lo deuh tantir a ni thung thin. A pawikhawihna leh a khawihtu kha inremna avangin lawm takin an awm a, pakhat pawh lawm takin a tang mai tihna a ni. Tun hnai deuha siam a ni.