KUM SANG ROREL

Keini Kristian inti tam takte hian Kum Sang Rorel hi kan nghakhlel hlawm a, a chang phei chuan vanram ai hian kan nghakhlel zawk emaw tih mai a awl rum rum fo ṭhin, khawvel hmun dang chu kan hre pha lo va, keini Mizoram chhunga Kristiante hi kan ngaihdan erawh a inang vek hauh hek lo.

Ka sawi tawh em kha aw, ka hre lo, kan sawi tawh a nih pawhin kan sawi nawn a ni mai ang chu. Hmanah Nursery Venga kan awm lai pawhin kan ṭhenawm naupang pakhat chuan a hriat zawng chu sikula an exam apiangin a sawi ve tho. Exam-naah zawhnaah a chhuak emaw chhuak lo emaw lam a ni lo, Mauruang thawnthu a ziak ve ziah ṭhin, a thiam zawng a nia a sawi a ni ve mai, chutiang deuhah chuan ngai ila a hahdam mai awm e.

Ka va ngai em Lal ram ropui, Din thar leia lo thleng tur hi; Kum sang rorel tur ni ropui, Tunah hian lo eng tawh rawh. Aw ram hlun ka ram ropui, A ngaiin ka riang lua e, tiin Hleia pawh a lo au chhuak nghe nghe a, Hleia hi 1880 khan a piang a, a pianna khua tak hi hriat hleih theih a ni ta meuh lo va, mahse a naupan laiin Tawngpamah a awm ṭhin avang erawh chuan he khuaa piang hi a ni mai thei. Naupang kum sawm lek a la nih laiin khawsikpuiin a damlo va, chumi avang chuan a ke a zeng a, a lo rei deuh hnuah a mit a del leh ta zel a, a khawngaihthlak hle.

1905 khan Kristian-ah a inpe a, Kristian hmasate tihduhdah a nih hun lai, 1906, Mizoten Khasi rama harhna kan zuk puak chhuah kum bawr velah khan harsatna a tawk nasa em em a. Harsatna tawk lo, rawngbawltu awm maw, Zion Lal tana beitute, Rev. Lalzuatan a lo ti ang khan. Durtlang leh Hmuizawlah a awm bawk ṭhin a, mahse 1928 khan Lungsumah a pem a. 1931 khan Vervekah a pem leh a, hla hi chuti tak chuan a phuah tam lo, sawm vel a phuah a, chungte chu Verveka a awm hnua a phuahte an ni, tuna kan sawi lai mek pawh hi Verveka a pem hnu, 1932-a a phuah a ni.

Kan Lalpan, in tan hmun siamin ka kal dawn hi.... a ti a, a kalna a rei tawha a lo kir har tawh bawk si, chuvang chuan, A cham rei ngei ka Lal ram tiam, Ram luah thu la tur thangvanah, Zaiin ka au zel dawn asin, Lei Zion a ngui zo ta, a han tite hi a inhmeh ngawt mai, ke zeng a ni a, a mit a del bawk a, chuti chungin hla tha tak mai, vawihin thlenga kan la sak lar leh sak hlawh em em a han phuah te han ngaihtuah hian, keini piansualna pawh nei lo zawk, mitvar si tluk lo hi kan va tam tehlul em. Aw ka ngai che ka Lal lunghnem, Ka nghilh lo’ng hmana i tuarna; I thlarauin nunna thar eng, Varah chuan min hruai ang che, a lo tih ang ngeiin, nunna thar eng varah mitdel leh piangsual awm tawh lohna ramah 1953, April ni 6 khan a chawl ve ta a ni.

Kum sang rorel tur ni ropui tak chu Hleia chuan a nghakhlel a, 1932-ah hlain a lo au chhuahpui a, tun thlengin chu ni ropui chu a la lo eng rih lo chu a ni a. Mahse chutihlai chuan, kan Zoram zim teah hian kohhran pawl za chuang kan awmin kan rin leh ngaaihdan erawh a inang lo hlawm hle. Pawl ṭhenkhat chuan kum sang ro tunah kan rel mek a, Lal Isua chu thlarauin kan zingah a awm a, ṭawngṭai pawh a ngai tawh lo, kan nun hi tawngtai nun a ni tawh zawk, an ti. Bang loin ṭawngṭai ula engkimah lawmthu hril rawh u, tih nen chuan a inang lo deuh.

Kan ram hi a zau lo na vang vang hian kan pui ru ve tlat, tun hma 1975-8 bawr chho vel pawh khan Kum Sang chu sawi loh, Chatuan ro hial pawh Phawngpui tlanga rel tawk kan awm a ni lawm ni kha? Van mite pawh kan awm thin a nih kha kan la hre awm e, mahse van mite pawhin keini lei mite ang thoin vaibuh sehrep awm kha an ei a ngai ve ṭhin erawh kha chu, lei leh van mi kan danglam lutuk lo ni awm tak a ni. Thianghlim famkimte pawh kan awm ṭhin kha kan la hrereng ang chu ti raw maw? Kei pawhin ka hre ve asin, mahse e, thianghlim famkim ni tawh si kha, tuikang laia chhungte tui chawi saa ren hauh lova an han inbual leh si ṭhinte kha chu, a thianghlim lo a la bal deuh lai a awm em ni aw, tih erawh a awl mai pawh a! Chhandam nih inhria, tihte pawh a lar ṭhin kha, khanglai vel khan nu pakhat piangthar chhandam nih inhria pawh biak inah a testimony a sawi a, a sawi chipchiar kim deuh a ni ang, an bang chu a pasalin a ma hmaks.

A ni e, Hleia chuan kum sang rolrel tur ni ropui tak chu a thlahlel a, keini khawvela kan chen chhung hian rorelna kan hmachhawn ve fo tho thin a nih hi. Court-a thubuai nei tam takte pawh hi hian an thubuai tawp thuai thuai se, court-a kal kal mai a ninawm an ti fo ṭhin. A dik ang. Mahse engtin nge court-in thubuai a tihtawp ang a, ro a rel dawn tih lam erawh an ngaihtuah lo fo ṭhin. Hman kumah tleirawl te pakhat hi naupang kum tlinglo pawngsuala puh a ni a, court khan rorel thuai thuai se, tih kha a duhin a nghakhlel hle a, Hleian kum sang rorel tur a nghakhlel ang ai mahin a nghakhlel mai thei a ni.

A thubuai awmzia ka hre ve si a, ka lo khaw­ngaih ve em em a, court rorelna kha chuti khawpin nghakhlel mah sela, a chungah engtiangin nge a rel dawn tih reng a hre si lo, a ngaihtuah hek lo, hria nise a nghakhlel lo ang, kum sang rorel hmain thubuai kha inchiah reng se, court-in rorel rih lo se a tih ngei ka ring hial a. A nghahhlelh em em hun chu a lo thleng ta, court chuan finfiahna awm zawng zawngte en chungin dan angin ro a rel thin a, ani pawh chu kum sawm emaw tang tura tih a niin chutiang chuan ro a rel a, thubuai pawh chu a tawp ve ta nghal a nih chu. Chutiang chuan a ni, rorel a nih fo chu, a ṭhente erawh thiamchangin an awm bawk thung ṭhin.

Tin, kum sang rorel chu a ni lo va, court hian civil case an tih mai leh criminal case an tihah hian ro a rel ṭhin a, civil case an tih chu inkhing kan tih mai, leiba inṭhing te, hmun leh ram inchuh te, ro inchuhte ang hi a ni a. Hetiang thubuaiah hi chuan a thiam lo zawk hian an dinhmun leh an thiam lohzia hi an inhria a, chuvang chuan thubuaiah khan court-in rorel thuai se tih hi an nghakhlel lo va, an theih ang tawkin a tih khawtlai dan tur an zawng chawk. Criminal case an tih ang hi chu, poice leh excise ten mi dan bawhchhiaa an puh an man, thubuai an siamsak ang chi hi a ni, tihte hi i hre nawn leh ang aw.