KHAWPUI MAWI TAK

Khawhar inah hian ka kal ve ta zeuh zeuh a, kan hla sakte hi a tam berah chuan YMA hlabu siam a ni fo thin a, a tihzia khawp mai. Mahse inang lo erawh a awm leh zeuh fo thin, a chhan chu a siamtu kha veng hrang hrang an nih vang a ni awm e. Thihna lui piahah khawpui mawi tak chu a awm, tih hla chang tawp ber a, Kraws bulah mi tin thlarau kan rawn hruaite chu, tih hi “te hi” tia dah an awm a, kan sa sual fo mai. Tin, Ni tla ngai lo, Zion khawpui, tiha Ka thlarau chu ram mawi chu zawng ve la, tia kum kha leh chen kan lo sak thin kha, Ruotmawii khan, Chu ram mawlh chu….tiin a rawn sa a, ani kha a zaiin min hneh hlawm bawka chuvang chu a ni mahna, a sak ang a, chu ram mawlh chu zawng ve la, tia daha siam an awm ta hlawm bawk a, kan sa insai kalh nawk nawk fo thin.

Thihna lui piahah khawpui mawi tak chu a awm, tih hi Sap hla Rev. Liangkhaia lehlin a ni a, a phuahtu hi F.J. Crosby a ni. Crosby-i hi March ni 24, 1820 khan New York-ah a piang a, a vanduai a, naupang te a nih lai aṭangin a mit a del ta hlauh mai a, zaia tha leh thei mai chi lah a ni si lo. Mahse a nuin a enkawl tha em em a, kohhran, chu chu Lalpa Isua taksa a ni, a bel tlat a, mitdel mah nise, kum sawmpanga a nihin Chanchin Tha palite leh Mosia lehkhabu Genis, Exodus, Levicticus leh Number bakah Thufingte leh Hla Thlankhawmte hi en loin a sawi thei vek tawh a ni. Keini mitdel ve lo zawk tam takte chuan Bible changkhat pawh en loin kan sawi hleithei lo a ni mai lo, en chung pawhin kan la chhiar sual vel.

Chutianga mitdel mah nise, hla tam tak a phuah a, a ziak bawk a, a hla phuah tam tak pawh Mizo tawngin an letling a, kan tuipui a, ka u, Revd. Chuauṭhuama ten an lampui tlut tlut thin a nih hi, chung zinga thenkhatte chu, Ni ai pawhin i eng zawk e, Aw ka Chhandamtu Lalber, Lalpa kraw-a i tuar natzia, Aw sual thim lungngaih thlak tak hian, chhumpui zing angin min tuam, Lalpa khawvel mi thim zingah, I enna ropui thlen la, Thihna lui piahah khawpui mawi tak chu a awm, tih leh Ka khawvel nun tawp hunin, tihte hi a ni a. Biak inah kan sa a, kan hlimpui a, khawhar inah mitdel phuah tih pawh hre lo leh ngaihtuah loin kan sa bawk thin a nih hi.

Van Astyne nen 1858 khan an innei a, fa an nei ve a, mahse a thi hlauh a, fa dang an nei leh ta lo a ni. Thihna lui piahah khawpui mawi tak chu a awm, A ropuizia sawi hleih theih loh kha, tih a phuahte chu khawhar inah sak hlawh ber pawla mi a la ni ta reng a nih hi. Tin, eng kohhran pawh nise, a hlim changa kan tuipui fo thin, Aw sual thim lungngaih thlak tak hian, chhumpui zing angin min tuam, Mahse khua a lo var dawn ta, Vana Chhandamtu eng khi, Zion tlang sang chunga chuangin tlante lawm hla kan hria ang, Hlim takin kan inkhawm anga Lal lo kal hunah, han tihte hi a ropui hle, mitvar pawhin a phuah thiam loh a ni. February ni 12, 1915 khan kum 95 mi niin, Ram ni tlakna ngai loh, chatuana engah chuan chawl ve tawh turin khawvel hi a chhuahsan ta a ni.

A ni e, keini Mizote zingah pawh mitvar zawk­ten kan tluk loh, Taivela te, Suakliana te, Lai­thangpuia te ang pawh hla phuah thiam kan nei a nih hi. An hla phuahte chu mitvarhoin kan sa a, kan tuipui thin a ni lo vem ni? Tun hma deuh kha chuan kan kaihlek hla leh love song kan tih maite hi Lalpa khian a huat kan ring a ni ang chu, kohhrana inhmang deuhte tan phei chuan sak thiang lovah kan ngai a, Upa hriatah pawh kan sa tha ngam hek lo a nih kha, tun kan hai lo vang. Mahse Hmangaih Pathian a ni si, hmangaih ram lal a ni bawk a, chu hmangaih Lalpa chuan a anpui ngeia a siam mihringten hmangaihna avanga hla an phuahte hi a huain a sakte pawh a huat kan ringa maw, kei hi chuan ka ring ve lo. A sakna hmun leh hun erawh hriat a ngai thung.

Bial khawmpui tawp Chawlhni zana, Zingah savaten Pathian an fak a, tih han sakte chu tui har deuh mai tur a nia aw, a hun chiah lo. Hman kumah kan vengah mitthi an awm a, April thla niin ka hre ta, a lum em em mai a, an hlim hle a, tapte chu lampui ula, tihziak a lo awm hlauh loh kha a pawi a ni ber. Mitthi in e, ti lo chuan an lam mup mup a, mi pakhat khan, Himna ni ropui chu a eng, Zantiang hi kawlrawnah a liam, tih kha an thlang mauh mai pek a, vawi khat chu an sa chhuak hram a, an nawn lo. Love song a ni lo, mahse a sakna hmun leh hun erawh a intu lo deuh mai chauh a ni zawk. Farnu te tak te ka nei, A hnute pawh a la umkhel lo, tih hla angte pawh kan Bible-a chuang a ni, a thluk erawh ka hre chiah lo, chutiang mah ama Lehkhabu Thianghlima a chuan chuan, hmangaih vang a, A riangval hi min ngaih ve chuan Parte, Chhawrthla zan kal i thlir changin, Bawihte min dawn ve rawh, han tihte chu ka sa inthlahrung lo khawp ve zu nia.

A ni e, a chang hi chuan a thlukah zawk kan buai fo thin a nih hi. Dan kan tih maite pawh hi hla chu ni chiah lo mah se, Court sang zawkten an han pawt fan a, an duh hawi zawnga thiam taka an han thluk chu a ngaihnawmin a ni thluam thin. Dan siam pawlin dan a siam a, chu chu hun a lo kal zel a, kum tam a lo nih hnu chuan an siam hun lai nen kan khawsak leh hun tawng, ram leh mihring mamawhte a lo danglam ve zel a, chutiangah chuan dan kha han siamrem a lo ngaih changte a awmin danin a sawi tel si loh thubuaite a lo piang a, roreltu chuan dan anga a rel a ngai si a, mahse danin a daih tawh si loh a thluk siam belh a ngai a ni ber. Chutiang chu kan sawi thin tawh ang khan Judge-made law an ti.

Kan rorelna sang ber Supreme court hian dana ziak awmin a sawi tel loh si, mahse khami dan bung leh chang anga rel ngai si ang thubuaiah chuan a phuah belha a thluk a siam a tul si thin, ti ta ila, a fiah deuh mahna. Chutianga Court rorelna chu tanchhan leh innghahna atana hmangin dan kan tihte pawh hi siam that, amend a ni fo thin bawk. Keini India ram, khawvela Democracy, mipui rolrelna ram lian leh ropuia cheng kan ni a, mipuite duhdan hi a pawimawh ber fo a, chutiang chuan dan siam pawl pawhin dan an siam thin. Dan siam turin kan aiawh kan thlang thin.

Kristiante erawh chuan Mimal rorelna, Dicta­torship an tih hi kan rindan a ni a, a rau lam thil thung a, mahse khawvelah kan la chen si avangin tisa leh thlarau hi a lak hran a har em a ni. Lalpa chu lal ber, a thu thu, a duh duha rorel tur, keini chuan sawi ve tur nei lo, fak mai tur niin kan ring a ni lo em ni? A enga pawh chu nise, leia kan chen chhung hi chuan dan hi kan zawma kan zah tur a ni a, chumi kalhin Bible thu a awm lo, khua leh tui kan nihna anga kan bat a ni zawk si a.