Guest writer
KL Liana
HMANGAIHNA HRUI
1983, August thla, Lunglei la hmu lo kha kan vawi khat kalna, kawnga sipaiin vawi riat min check a, ka sam sei bik vang leh ha kuh vanga MNF emaw min tia mi dang an rinhlelh loh pawha kei kher min thur chhuah bik ziah kum kha a ni a. Khatia kan han cham rei ve deuh hnu kha chuan tlem tlem chuan kan tlangnel ve hret hret a, Sipai chang ni loin, Police pawhin min ringhlel tho, ka ru emaw an ti chu a ni chiah lo va, MNF emaw min ti a ni zawka rambuai lai a nih vangin, min man thul, thawpik thlak duh teh a nia aw.
Bar thla a lo de a, September nge October ka hre chiang tawh lo, chutiang vel chu a ni ang, kan veng ti ve mai ila, Rahsivengah khan khawmpui a awm a, la mikhual deuh tan chuan tel ve mai kha a chi ber a, khawmpui kal kan ang duh. Khawmpui sawi takah chuan kan peng lawk, 1986 khan Mualthuamah niin ka hre ta, ṭhalai khawmpuiah kan kal a, tlar hma deuhah ka ṭhu a. Chhuanmawia Sailo palian pui khan lam turin min hnuk chhuak a, ka hneh si lo, tul vang ni lova hnuhchhuaha han lam chu maw, patling kan lam laklawh ta sa sa, ka chhuak duh bik der si lo, hla vawi thum emaw an han la nawn chu a rei duh khawp mai!
Tichuan, kan venga khawmpui tawp zan, Chawlhni zan tihna a ni a, mahse a tlangpuiin a tawp zan hi thlen kim zan a ni duh zawk a, kan zaikhawm kan tlaivar a, an lam mup mupa kei tih loh, zing dar nga a lo ni a, khua pawh a var ta, banna turin hla kan sa a, khawvel awm chhungin khata awmte kha engtikah mah khatiang tak khan kan inhmu khawm leh tawh dawn lo tih hi rilru hian a hrereng mai si a, Hmangaihna hrui vuanin, Thinlung hmun khat puin, Kristian kan lo insuih khawm hi, Van lam tihdan a ni, tih kan sa, kan han sa zo chiah kha aw, lung a va leng duh tak em. Kan han tin darh ta sung sung mai kha chu, kha mi tum zet kha chuan ka khua a harin ka lung a leng takmeuh a ni.
He hla hi Rev. John Fawcett-a phuah a ni a, chhungkaw rethei tak aṭangin 1740 khan Sapramah a piang a, kum sawmparuk lek a nih laiin a piangthar a. Kum 26 a nihin Baptist Pastor atan lak a ni. Sapram hmar lama Waisgate, Yorkshire-ah kohhran lian lo tak a enkawl a. A kohhrante an te a, an rethei bawk a, chuvang chuan hlawh pawh tlem te chauh a nei a. An chhungkua an rual si a, an harsa em em mai a, chuti chung chuan rei tak a thawk a. Chutianga an awm lai chuan London khawpuia Carter’s Lane Baptist kohhran, lian zawk leh changtluang zawk chuan Pastor atan an sawm ta hlauh mai a.
Kohhran an tam zawk a, a hmun a nuam zawk bawk a, a changtlung mai bakah hlawh pawh a tam zawk dawn a, ani tan chuan malsawmna a ni ngei ang. Tichuan a kohhran enkawl laite nen chuan an inthlah a, an bungruate chu tawlailirah dahin kal an tum lai chuan a kohhran mite, rethei leh harsa te tete chuan an rawn thlah a, hun rei tak an Pastor lo ni tawh, hmun nuam zawk leh hlawh tam zawk nena thawk tura kal mah nise, lawmpui em em mahse an ngai em em mai si a, an mittui a tla zawih zawih a. Ani tan chuan, eng in ti nge in taha ka lung in tihchhiat? Paula’n a ti ang deuh kha a ni ngei ang.
Dam takin u aw, tiin mittui far zawih zawihin an inchibai a, mahse chutihlai chuan a nupui chuan, John, ka kal thei hlawl lo, khawpui nuam zawka kal kan tum hi kan tidik dawn em ni? He kohhran anga hmangaihna leh rilru hmun khat pua kan thawhpui theih hi an awm dawn em ni? Kan hmanhmawh lutuk deuh lo maw? A rawn ti a. Ani pawh chuan a han ngaihtuah a, a ni tak e, ka suangtuah phak loh sawmna ka hmu a, ka lawm em a, thu ka titlu nghal a, khawpuiah kan fate seilenna tur leh kan khawsak nawm zawkna tur ringawt ka lo ngaihtuah a ni, a ti a. A ni e, a kohhran te reuh te, members-te pawh rethei leh harsa ve tete ni mah sela, lungngaihna an intawm a, ritphurh inchhawk tawnin, chutin Lalpa dan an lo zawm a ni zawk a, Thlarau lam malsawmna changin.
An Pa, Pathian thutphah hmaah, lungruala an inkhawm, An tum, an beisei a luang za, lawmin an lo khat hlawm thin kha a ni a. Kum kha leh chen a kohhran enkawlte an kalsan dawn meuh chuan e, Kan lo inthen darh hian, Thinlung zawng a na ngei; Mahse kan tum van nuamah khian, Intawh leh kan beisei, tiin hmawr a han bawk a. Kal tura pawn a han chhuak chiah chu, a mi leh sa, rethei berh te te, anmahni ngaia mittui tlate a han hmuh meuh chuan, kei pawh ka kal thei bik lo, a ti a, an kal tur chu thulhin an bungruate chu an hlang thla leh a, ropui zawk leh nawmsak zawkna tur lam pan ta loin, rethei leh hlawh tlem zawk hmangaihna hrui a vawnpui thinte hnenah chuan awmhmun a bengbel leh ta a ni. Mawi leh thiam, nalh takin Rev. Rohmingliana’n Mizo tawngin a letling a ni.
Chu a hmangaih em em kohhrante hnena rawng a bawl laiin 1817 July thla khan, an tum ram van nuama intawk leh turin a kohhrante chu a kalsan ta a ni. A ni e, John Fawcett chu a kohhran rethei te tete nen hmangaihna hrui lungrual taka vuanin, nawmsak leh ropuina zawk thlang loin a thih thlengin an tan rinawmin rawng a bawl a, keini erawh chu haw-hawna hrui kan vuan fo thin thung a nih hi. Chutiang chuan lo ti ta ila, mipui kan pungkhawm a, dan kalh a ni lo va, mahse kan sahawk thinrim khan thil sual ti ta ila, a dik tawh lo va, chutiang chu unlawful assembly an ti, punkhawm ringawt kha chu lawful assembly a nih lai khan, a hnuah unlawlfull a ni leh thei ta tihna a nih chu.
Hmangaihna hrui kan vuan lo mai thei, mahse eng hrui emaw vuanin mi tam takten dan lo anga thil tih tumin inhawr khawm ila, kan tum ang ngei khan ti ta ila, a thente chuan an ti ve kher lo va, a titu taka chu tlem te pawh ni sela, mahse kan tum erawh thuhmun niin, kan Pa thutphah hmaah lungruala inkhawm ni lem kher loin, lungruala tih tuma inhmu khawm kan nih si chuan, a titu khera ni loin, khata tel zawng zawng chu a titu ang veka ngaih kan niin, kei chuan ka ti ve miah lo asin, tia phat theih a ni hauh lo. Chu chu IPC an tih mai chang 34-ah hian chiang takin a lang a.
Mahse kan thil tum tlan ni miah lo, sual dang kha ti ta mai lo awm se, chu erawh a titu khan amahin mawh a phur thung dawn, tihna a ni thung.