Guest writer
F. Vanlalrochana
CHHUNGKAW ṬHA
Maya Civilization ropui tak maiah khan, hmasang Greek-ho ang thoin mahni khua te te a ro inrelin lalram pakhat angin khaw khat kha an awm ṭhin a. Kha Civilization ropui tak mai khan hun rei fe ropui taka par a chhuan hnuiin an chhuai ta ruai ruai mai a ni.
Kum tam tak chhunga Civilization ropui tak lo nei ṭhin kha an nih nen, AD 1200 vel chuan Copan valley-ah, chu chu tunlaia Honduras khawtlhlang lamah hian, mihring 1000 pawh an cheng tling tawh lo a ni. Thawk leh khata tlachhia an ni lo a, AD 300 vel aṭanga tlachhe ṭan an nia ngaih a ni a. AD 450-na lai khan Copan Valley-ah hian mihring 28000 an la cheng tling a, sawi tawh angin AD 1200-ah phei chuan mi 1000 pawh an tling ta lo a ni.
Kha Civilization chuaina chhan khan, mi thiam hrang hrangin an zirin a chhan niawma an ngaihte an sawi ṭhin a. A tlakchhiatna chhan nia an sawi pakhat leh pawmawm tak mai chu, khatianga khawtlang nun dinhmun a han san hnu khan, chhungkaw inawpna lam an ngaihthah a, an changkan tak tak hmaa chhungkua an inawp dan leh an inkaihhruai dan khan la inkaihhruai reng a tum a. Khawtlang inkaihhruainaah pawh chutiang tho chuan an tum ṭhin a ni. An khawtlang a changkang nasa tawh mai si a. Thiam thilah leh theihnaah sang tak an thlen tawh laiin, Chhungkaw inawpna leh inkaihhruaina an hlamchhiah a. Chu chuan an khawtlang a nghawng a. Chumi nghawng kal zel chuan an chakna hnar ber chu a ei chhia a. Chuti chuan, Mayan Civilization ropui taka parchhuang chu a lo chuai ta ruai ruai mai a ni. Thawk leh khata tla chhe thut an ni lo a, tlachhe ruai ruai an ni chung si khan, insiam ṭhat a, an chhungkua leh khawtlang inawpna siam ṭhat tumna kha an nei lo bawk reng reng a ni. Chhungkaw inawpna tlachhia chu an tlakchhiatna chhan lian tak tihna a nih chu.
Chhungkaw inawpna hi a pawimawh hle. Mi mal mizia a siam a, khawtlang mizia pawh a siam a. Ram kal dan thlengin a nghawng a ni.
Mizote zingah chhungkaw din ve ringawt, chhungkaw inawpna ṭha leh inkaihhruaina ṭha hlamchhiah leh si an tam hle. Mi sual kan tih tam tak hi, kaihhruaina ṭha dawng lo, chhungkaw inawpna mumal loa sei lian an ni tam hle. Pa tam takin, Pa an ni a, an pawimawh tih an inhre lo a. Fa enkawl leh kaihhruai kawngah leh chhungkaw nunah pa an tel tlem fo. Nu tam takin nu an ni tih an inhre lo fo bawk. Chung chuan Mi malah pawh kan nih tur ang ni pha loin min siam a. Mi sual te pawh hi a zat tur aia tam an lo chhuak fo a ni.
Mi mal anga kan nih tur ang ni chhuak a, chhungkuaa hlima hlawhtling a, khawtlang anga mumal taka inkaihhruai tur chuan, chhungkaw inawpna ṭha leh inkaihhruaina ṭha hi kan ngaih pawimawh a ngai hle. Kan zawn hlawhtlinna, hlimna tam tak kan hmuh lohna chhan pawh hi chhungkaw inawpna ṭha kan hlamchhiah vang a ni tih pawm a ṭha.
Mi tinin chhungkuaah tih tur kan nei vek. Chhungkaw inawpna ṭha leh inkaihhruaina ṭha nei tura ṭan lak hi kan tih mak mawh a ni. Bobby Lewis-a te pafaza chanchina luh hi a remchang riau mai, i han sawi zui teh ang. Patricia Fripp chuan, “What you are you is as important as what you do?” tih article a ziak a. Chutah chuan Bobby Lewis-a te chanchin hi a ziak a ni.
“Oklahama khuaah, Inrinni chawhnu, khua a lum deuh ṭum hian ka thianpa Bobby Lewis-a chuan a fate pahnih chu golf khelh pui turin a hruai a, counter-a ticket lo buaipuitu chu a va pan a,
“Eng zat nge luh man?” a han tih chuan, Counter-a tlangval lo ṭhu chuan, “ I tan dolar thum, naupang kum 6 aia upa tawh phawt tan pawh dollar thum tho. Kum 6 hnuai lam chu a thlawnin kan luhtir ṭhin. Chuan i fate chu kum eng zat nge an nih?” a lo ti a.
Bobby chuan, “Kan dan hremi hi kum 3, kan Doctor hi kum 7. Dollar ruk kan pe thei che in ka hria, ” a ti a. Counter-a ṭhu chuan, “E! Pu a, i va ngah awm ham ham ve, dollar 3-in i duh chuan i chawi tlem thei a lawm. A upa zawk chu kum 6 tiin min hrilh mai la, a danglamna ka hre dawn hauh si lo” a ti a. Bobby erawh chuan, “Naupangte erawh hi chuan an hria a lawm,” a lo ti ve thung a.
Keini chuan, kan fate, kan naute hi, dik vak mangloa hamṭhatna leh dinhmun ṭha an chan hi kan pawisa lo a, chutiang tur chuan kan bei chiam chiam ṭhin a ni zawk a. Chutianga kan tih ṭhin avang chuan, an nun kan tichhia a. Kan khawtlang leh kan ram kan tichhia a. Chu chuan, kan thlahte lo la piang turte a lo tichhe sa bawk.
Kan fate, kan nau te, kan khawtlanga ṭhangtharte hi dik taka lo ṭhang lianin, rinawmna nunpui se kan duh a nih chuan, an ṭhan lenna kawngah, dikna leh rinawmna ataka an hmuh tur a awm a ngai a ni. Dik loa hamṭhatna leh dinhmun ṭha kan chang lai an hmuh a, chutiang boruaka kan sei len tir chuan, an rilru kan hruai sual nghal ṭhin a ni.
Booby Lewis-a ang hian, “Mi dangin hre lo mah se, naupangte hian an hria a lawm,” tia hamṭhatna leh dik lo taka remchang lak theihna hi kan hnawl a ngai a ni.
Rawngbawltu ropui tak mai, Hk Dohnuna khan, chhungkaw ṭha tak a din a, fapa chhuanawm tak tak a nei a ni. A fapa pakhat chu HK Bawihchhuak a ni a. Bobby Lewis-a nen khan, an thil thlir dan a inang em em mai leh nghal.
1965 March thla aṭanga Mizo District Council CEM ni thar hlim HK Bawihchhuaka khan, thutlukna pawimawh tak a siam a. 1965 Aprila Chakma raltlan lo chho chiam kha, Central lamin hmun lo pe tura an tih laiin, Bawihchhuaka chuan a hnial a. NEFA (tuna Arunachal Pradesh) lamah hian an thawn liam ta zawk a ni.
1970 a CEM term a lo tawpin, ama puala in han invawm luh vena tur chu a nei ta lo a. Ṭhenkhat chuan, an nuih deuh nghe nghe a. Ani erawh chuan, “Ka Lallukhum”, tiin a sawi thung. Mahni tihsual pawh pawm ngam a ni a. Tihsual a nei ṭhin tih a inhria a, mi dang pawhin an hre ve bawk ang. Amah pawhin a pawm a… “Ka tihsual te” tih a ziah mek chu, zo mumal loin a thihsan ta a. District Council CEM atanga a chawlh a, a fapain, “Ka pa tunah hian engnge i nih tak?” a tih pawh a, “Gentleman” ti ngattu HK Bawihchhuaka kha, a tlin lohna zawng zawng nen, a tihsual zawng zawng nen pawha mi tumahin an rinhlelh theih hauh loh tur chu, mi rinawm leh dik tak, mi huaisen tak a ni tih kha a ni.
Indopui pahnihna lai khan, Royal Airforce-a Pilot ni tura sawmna a hmu a. Kum bithliah ai chuan, kumkhat emaw lekin a lo upa a. Thuneitute chuan, a kum sawi tlem tir hret a lak an tum pawhin, amah chuan, a duh ta tlat lo. “Mi dangin hre lo mah se, keimahin ka hria a lawm” a ti tlat a, an la thei ta lo a ni, tiin an sawi ṭhin.
Tunlaiah chuan, dik leh dik loa hlawkna leh hamṭhatna chang tur chuan, tih hreh kan nei lo a. Insumkarna kan nei lo a. Pawisak lah kan nei hek loh. Mi dangin an hriat loh tihte chu sawi loh, mi zawng zawngin hre dawn pawh nise, kan hlawk dawn chuan, hamṭhatna kan hmuhna a nih dawn chuan, chutiang chu kan pawisa ta reng reng lo.
Hetiang hlawkna leh hamṭhatna erawh a daih rei lo fo a, rilru nawmna tak tak a thlen lo bawk. Hahdam tak leh thlamuang taka awm kan duh chuan, rinawm taka awm mai hi a tha ber ma. Bawihchhuaka te ang a, “Gentleman” ti mai thei a, rilru hahdam taka awm theihna chu, rinawm taka awm hi a ni. Mi dangin hre lo mah se, a ruka thiltih hi mahniin kan hre tho tho. Zawi zawiin keimahni min ei chhe tho tho a ni. Bawihchhuaka te ang nei leh tur chuan, kan hnam hian chhungkaw ṭha kan mamawh a ni.
MIZO TLANGVAL CHHUANAWM RUALZAKHUMA
1895-a din London School of Economics hi khawvela zirna hmun hmingthang berte zinga mi a ni. Mi ropui ber berin lehkha an lo zirin an lo zirtir tawh ṭhin a. Economics-a Nobel Prize lo dawng tawh pawh mi 18 zet an awm a ni. Bachelor degree 40, Master leh diploma 140, Phd tih theih bawk, Department leh institute 25 leh research centre 23 zet a awm.
Clement Atlee, Lee Kuan Yew, BR Ambedkar, KR Naraynan, George Bernard Shaw, etc te hi LSE a inzir chhuak an ni a. Paul Krugman te pawh hian zirtirtu hna an lo thawk tawh ṭhin.Tom Clancy-a Novel-tea changtupa langsar Jack Ryan behchhan khan Film tam tak siam a ni a, TV Series a awm bawk a. Kenneth Branagh-a direct, Chris Pine-a channa Jack Ryan:Shadow Recruit-ah phei kha chuan 9/11 vangin London School of Economics-a zirlai Jack Ryan-a khan US Marine a zawm a nih kha. Chu chu a thawnthu original ziaktu ziah dan phei chu a ni lo. He zirna hmun hmingthang takah hian Mizo Tlangval pakhat chuan Master degree a lo zir chhuak ve tawh a, Mizote zinga hemi hmun atanga in zir chhuak hmasa ber a ni, a chhuanawm hle.
Rualzakhuma kha Army Engineer Corps-ah Mizo zinga officer hmasa ber a ni a, chumi hma chuan NEFA hnuaiah base superintendent hna a lo thawk tawh a ni. Sipai officer a ṭan lai hian India-Pakistan '65-ah khan ral hma tawngah a tel a. War Veteran a nih chu. 1968-ah Sipai aṭang hian IAS a zawm a, W. Bengal Cadre pek a niin, 1964 year of allotment pek a ni. IAS hna a thawh lai hian hna hautak a thawk hnem hle a. 1971 bawra India leh Pakistan Indo khan Jalpaiguri-ah raltlan mi nuai 5 zet a enkawl a. 86-87 khan Gorkha National Liberation Front chet vang laiin anni buaipui tur hian Commissioner atana ruat a ni bawk. IAS aṭang hian 1997-ah a pension. West Bengal sawrkar hian a pension veleh hian Banking Service Recruitment Board Chairman atân an ruat a. He dinhmun hi 1998-2001 chhung khân a chelh a ni. 2001-04 chhung khan Mizoram sawrkarah Development consultant hna a thawk bawk.
Khawvel pum huap zirna sang leh ropuia zir chhuak hi neih mai mai a harsa a. Tunlaiah pawh kan nei sup sup lem lo. Chutiang a nih laia LSE aṭanga Master degree la thei, West Bengal sawrkar pawhin a pension hnu pawha Banking Service Recruitment Board Chairman atana an ruat hial leh kum 4 zet mai chutiang dinhmun chelh pha Mizo tlangval kan lo nei hi, a chhuanawm hle a ni. Mizorama a lo haw hnuin SOSA an din a, ei rukna doin nasa takin hma an la a ni.
Mi dik leh rinawm, mi chhuanawm tak mai chu Pathianin, "A tawk tawh e, lo haw tawh rawh," tiin ni 25.09.2023 khan a lo hruai haw ta a, amah thlah nan a chanchin ka han ziak a ni e.