F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

LALHMINGLIANA TOCHHAWNG

Shillong-a lehkha zir tura ka chhukin, Mamawia hmelhriat, Tv. Madina of Edmunds te khan Admission min zawn pui a. Mizo IAS pakhat inah kan cham chhungin kan leng zauh zauh a. A fapa te nen TT te kan khel ho a. An fanu nen khan kan inrual velin ka hria. Ka mi sawi chu, Pu Lalhuma Tochhawng a ni a, a hnu phei chuan Kohhran Upa te a ni a. Nagaland Chief Secretary te pawh a ni chho ta nghe nghe. Pu Lalhuma Tochhawng pa hi, Lalhmingliana Tochhawng a ni a. Pu Lalhmingliana kha, Sipai niin, Major lai a kai hnuin, IFAS atan an sawm chhuak a. A hnuah, IAS (1951) an pe leh a. Mizo fate zinga IAS senior ber a ni ta a ni. Mizo zinga IAS ni hmasa ber tia kan sawi ṭhin chu a ni chiah lo deuh a, Jamchawnga kha a hmain a lo inziak tling tawh a, Pu Hminga hi Major a kai hnuah, Kum 1956-a khan IFAS a zawm a, a hnua IAS a nih chhoh khan, a lo thawh tawh kumte chhutin, IAS thawh rei zawng chhinchhiah nan (year of allotment), kum 1951 kha a thawh ṭan kum atana chhiarin, Mizo zinga IAS senior ber a ni ta a ni.

Pu Lalhmingliana hi Lushai Scouts-a an hotu pakhat a ni a. Lushai Scouts chu, Gen. William Slim-a 14th Army, The Forgotten Army an tih zinga mi kha a ni. Major RK Hranga te ho nen, Indopui pahnihnaah khan an hming ṭha em em a ni. 14th Army chhungah khan Lushai Brigade a awm a. Khami chhungah khan, Lushai Scouts hi a awm leh. Lushai Scouts hi Mizo tlangval hlang an ni. Pu Lalhmingliana hi Battle Hardened Soldier an tih ang kha a ni a, Burma Front a Japan nena an innawrna te pawh a ngaihnawm. Pu Lalhmingliana kha a chak thawkhat a ni ang. Ṭum khat chu B company kha ama hoin hma hruai an kal a. Motor kawngpui an va pawh ta hlawl mai a. Japan hnuhma thar deuh hi a lo awm a. Chuti lai chuan, kawl tlangval pakhat hi kawngah a lo kal thauh thauh mai a. An tiding a, thil chinchang an zawha a chhang ṭha duh hlek lo mai chu khatih laia Lt. Lalhmingliana thin chuan a tuar ta lo a, a chhip samah ṭhamin a khai a, Jemadar Thanṭhianga lamah chuan, “Ṭhianga, kha!” tih pahin a theh phei ta mai a ni awm e! Burma rama Awksa tlanga Lushai Scout te an awm laiin, Japan-ho enthla turin Lt. Lalhmingliana hi sipai pahnih hruaiin a kal a, Japan sipaiho puakphurtu sai 12 zet a va man sak a ni! Mi huaisen a ni a, an thlamuanpui ṭhin. Rev. Zokima pawhin heti hian a ziak a, “Lt. Lalhmingliana Tochhong hi pa lian thelh thawlh, hmel ṭha tak mai a ni a. A chak bawk a, a huaisenin, a ṭulna hmunah chuan engmah hlau lo, rorum tak mai a ni a. Ama hoa Japan kan han beite chu thla hi a timuang thei hle a ni,” a tiin.

Kum 1920 khan Pu Thangluaia Chawngthu chuan Assam Civil Service Grade-II a zawm a. Pu Thangluaia hian Calcutta University aṭangin kum 1914-ah Matric First Division-a a pass hnuin, kum 1918-ah I.A first Class-ah a pass leh. Mizo zinga B.A exam hmasa ber niin Kum 1920-ah khan a exam a, a pass ta lo a, ACS-hi a zawm ta zawk a ni. 13th Oct. 1920 khan Silchar D.C Office-ah Sub-Deputy Collector hna a thawk ṭan. Aizawla sumdawng hmasa hovin Assam Governor hnena petition an theh luh kha Bawrhsap khan Pu Thangluaia draft sak hi anih a ring a, Garo Hills-ah a transfer phah a ni. Vanduai thlak takin kum 1926 Nov. khan fa 2 chauh nei hmanin kum 31 pawh a la pumhlum hmain T.B natnain a thi ta mai a ni. Kum 1924 khan Mizo tlangval pahnih Hrawva Khiangte leh Lalhnuna Pachuau te’n B.A an rawn pass ta a, a pass hmasa ber an ni ta a ni. Kum 1926 khan tlangval 2 dang R.Buchhawna Khiangte leh Lalkailuia Sailo te’n B.A an rawn pass ve leh a. Kum 1926 hian Pu R.Buchhawna hian ACS a dil ve nghal a, mahse a hlawhtling lo. Kum 1927 hian Lalkailuia nen hian ACS an dil dun leh a, Syhlet-ahte pawh an interview dun a, mahse an tling lo leh a. Hemi kum hian Assam Secretariat-ah Pu Buchhawna hian clerk hna a thawk ta a. A kum leh 1928 chuan ACS-II chu tlingin 2nd May 1929 khan Shillong D.C Office-ah a zawm ve ta ni. Kum 1960-a a pension thleng a thawk a ni.

Pu Buchhawna hnuah hian ACS-ah Mizote kan lut chhangkhat hle a, Pu Lalbiakthanga Pautu khan 1947-a rei lote a zawm tih loh chu Pu Lalnithanga Pachuau in 1955 kuma ACS Grade-I a tlin kha a chhunzawmtu chu a ni mai. Pu Dengchhuana’n kum 1967-ah ACS Grade-I a tling leh a, an pahnih chiah hi ACS-Grade 1 direct a tling awmchhun an ni ta a ni. ACS Grade-II ah hian Pu Biakthansanga Pautu leh Pu C.L.Rema te chu kum 1956-ah an lut ve leh a. Anni dawtah chaun Pu V.Thangzama (1962), Pu Lalthanmawia (1963) leh Laldailova Khiangte (1963) te hi an ni leh. Kum 1954 atang khan community project hnuaiah APSC kal tlang lova PEO/APO-ah te tam tham tak lut an awm a, a hnuah APSC chuan an service a regularize leh ṭhin a ni. Chutianga 1960 hma lama lutte chu Pu te – Hauthuama Hauhnar, R.L.Thanzawna, J.K.Khenglawt, Zosanga Khiangte, J.Pazawna te an ni awm e.

Mizo zinga UPSC kal tlanga direct IAS hmasa ber chu Pu Jamchawnga (1954) kha a ni. Pu C.L.Rema kha kum 1958 khan Special Recruitment-ah a zuk tling ve ta a, 1954 atanga PEO a lo thawh tawh leh 1956-a ACS-II ah regularise a lo nih tawh avangin IAS(1956) Seniority an lo pe a ni. Direct recruit ni lo va, defence leh service dang aṭanga IAS hmas ber kan neih te chu Major Lalhmingliana Tochhawng (1951) leh Pu Lalbiakthanga Pautu (1954) te niin, State puitling C.S ve ve-in an pension a ni. Vawiin thlengin Mizo fate IAS-ah kan tha hnem ve tawh hle chungin Central Sawrkara Secretary puitling thawk chu Pu P. Rohmingthanga (F) chiah kha kan la nei rih a, Pu Lalnunmawia Chuaungo, tuna Mizoram Congress Vice President ni ta hi, central sawrkara secretary tura chhawp chhuah (empanel) a ni hman a, Mizoram Chief Secretary a thawk chhunzawm ta zawk a ni.

Pu Lalhmingliana kha Brig Thenphunga Sailo te, Rev.Dr. Zairema te nen Serampore-ah lehkha an zir ho ṭhin. Pu Lalhmingliana pa hi, Thanglula a ni a. Pu Buchhawna nupui Pi Biaki leh Pu Sangliana te kha a u te an ni. Pu Sangliana hi a hun lai chuan, Mizo zinga sap ṭawng thiam ber te an ti thin a. Lok Sabha MP hlui niin, Mateo falcone tih, tun hmaa PU zirlai a mi ṭhin kha ama lehlin hi a ni.

Pu Lalhmingliana nupui, Pi Biakliani chu, Mizo zinga hmeichhe sang ber an ti ṭhin a ni awm e. Upa Pachhunga fanu a ni a. Pu Hminga kha Upa KT Dawla (L) Dawrpui te nen an in nuphal tihna a nih chu. Pu Lalhmingliana chu a sang a, amah pawh a hlai a, a zahawm vuah ṭhin a ni awm e. An nupain an hrawl dun a. Pu Zairema khan a tia lawm, "Silchar-ah an nupain, rickshaw-ah an chuang a. Rickshaw pu chu a tlan vau vau chung hian, a au a, 'Ka mi phurh te hi en teh u' a ti a, a chhuang hle a, mi pawhin an hmu duh hle" (I ni min pek te hi: Phek 176)

Pu Lalhmingliana hi Himachal Pradesh Chief Secretary a han ni chho a. 1.3. 1976 aṭangin, a pension 1.2. 1980 thlengin Himachal Pradesh state chief Secretary a ni. Kum 4 zet mai Chief Secretary hna a thawk a nih chu. Pu Hminga kha, UPSC member a nih ngei theih nan Dr R. Rothuama, MP khan theih tawp a chhuah a. MP 100 lai hming ziak la khawmin Pu Hminga UPSC member a nih theih nan hma a la a. Pu Hminga chu, UPSC Member atan a ruat a nih mek laiin, Shillong-ah a thi ta thut a, a thawk hman ta lo a, a uiawm hle a ni. Mizo fate tana channa nasa tak a ni. UPSC member tura ruat dang kan nei ta rih lo.

Serampore-a an lehkha zir lai a, Pu Zairema damlo buaipui ber thintu a ni a, pa tlawmngai tak leh mi ngainat awm tak a ni awm e. High School kha Jorhat Christian High School-ah Pu Saprawnga te nen an lut ho a. Amaha aia upa zawk Saprawnga pawhin, “Hminga kianga awm chu thlamuanthlak tak a ni. A awm khauh bakah a huaisen a, kal lam leh haw lama vai sual deuh nektu a ni ṭhin,” tiin a sawi.

Mizo fate hian mi ropui tak tak kan nei tawh ṭhin a. Kan hnam a naupan ang aia mi chhuanawm leh, an chawr chhuahna han chhut saka, thleng sang em em mai te hi an awm a. Kan hnam tana meichher chhit zel kan duh chuan, theih tawp kan chhuah sauh sauh a ngai. Ho lutuk hman kan ni lo a, nuam tawla tei tei hman kan ni hek lo.

THINGSERH II

Mahni hunawl hman ṭhat nan tiin Lehkhabu hi ka buaipui ve ta zeuh zeuh. Tun thla oct ni 16-a Tlangzarh turin THINGSERH II Ram leh Hnam din chhuahna chu kan lo peih ve ta reng mai a. Mahni huangah tiin a vawi khat nan mahni lehkhabu chungchang ka han sawi chhuak ve a ni. He lehkhabuah hian thuziak 28 dah a ni a, ram leh hnam din chhuahna leh tluk chhiatna thu leh ram hrang hrang leh mi hrang hrang chanchin hmanga ram leh hnam tana thu pawimawhte chai a ni.

A chhunga thupui chai hrang hrang te chu: Hnam ropuina chhan ber chu, Dan, Hmasawnna leh tih dan nghet, Corruption, John Calvin-a leh Geneva siam ṭhatna, Dimapur lam, Dinhmun sang chang tlak, Germany zirlai, Him emaw kan intih laiin kan him ṭhin lo, Hnathawktu ṭha, Martin Luther King Jr. duhthusam, John Hampden-a ‘Lal ber pawh a dik lohna hrilh ngam’, Hnam leh ram ropuite tlakchhiat thu, Lalsawia leh Thanhlira, Ram leh Hnam tan mahni thiamna, Martin Luther-a rilru huaisenna, Mipui hmaa inpho lan, Phungsukh Wangdu, Ram hruaitu ṭawngṭaina, Ram te tak te te ding chhuak tlat si te chu , Sam Manekshaw . Sual haw ngam Kohhran , Mihring ṭha nge tih dan (system) ṭha, Bhutan zirlai, Ram leh Hnam humhalh, Taiwan leh Singapore aṭangin, Sri Lanka zirlai. Rorelna ṭha, Ram leh hnam hmangaihna chu kan chakna, tihte a ni.

Kan ram leh hnam hmasawnna tur leh a din chhuahna tur hi, insawi chhe tawn loin, inhmu sit tawn loin, rilru zau tak leh ngaihtuahna thuk tak hmangin, thin nel taka ngaihtuah tlana sawiho zel hi a ṭul tawh a. Thil ṭha zawkin ngaihtuah chhuakin, a taka kan tih a ṭul a ni. Thil ṭha leh dik leh tlo leh hmasawnna hna ṭha thawk tur erawh chuan, rilru thar, rilru dik leh ngaihtuahna hman thiamna kan mamawh a ni. Chutiang atana kan ṭangkapui theih tur zawngin, Thingserh II hi kan han buaisaih zawm ve leh a ni.