F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

MIZO ZAWLNEI DER ṬHENKHATTE

Khawvel hmun dang chu thuhran ni se, Mizo zingah pawh, zawlnei ang deuha hriattirna dawng inti, hma lam hun thu mak pui pui puang leh mai thin hi kan nei fo mai. Chung mite chungchang chu han sawi dawn ila. Zawlnei hrilh fiahna emaw, Bible aṭanga zir zauna tih lam erawh kan hawi dawn lo a ni.

Ram leh hnamin harsatna emaw, Lam ṭhuam khawimaw laia a din hian anni ang hi an lo chhuak fo!

Ni 27-30, April, 1984 khan mi pakhatin, inlarna hmu a in ti a. A inlarna hmuh chu a ziak chhuak a, a sem chiam mai bawk a. Heti hian a sawi a,

“ Pu Lalthanhawla (CM nilai) sawrkar paih thla turin, Ni 10.10.1985 khian Pu Ṭhenphunga’n India sipai tam tak a hruai ang a, buaina rapthlak tak a awm ang. Mahse, ni 12.10. 1986-ah amah leh a hote chu khaihhlum an ni ang a. Hremhmunah an tla vek ang. Kum 1987 January ni khat atangin India sawrkar leh China sawrkar Mizoram-ah an indo ang a. Chu chu Harmageddon note a ni ang. Ni 6 chhung an Indo hnuah India chakna chu tihchhiat a ni ang a. January ni 7, 1987-ah a tlawm ang, Tichuan, March ni 1, 1987 atangin Mizoram chuan zalenna a hmu ang, Chutih hunah chuan, Mizoram chu Zion tia vuah a ni tawh ang a, Mizo leh Chakma dam khawchhuak turte chu mi 144,00 chuah an ni ang, Mizoram hi ruangin a khuh dawn a ni” tiin, Hei lo pawh hi a sawi a. A thil sawi lawk hi a dik leh dik loh i hria e.

Kum 1983 khan a boral ta a. Kum 12 mi a ni. Lalvulmawii khan a inlarna hmuh heti hian a sawi a.

“ Mizoram hi khawchhak diar khim leh khawthlang diar khim hnuaiah a awm ngei dawn; khawvel natna chi dang a lo thleng ang, in ramah zawnei intihsiakna a lo thleng ang a, Lalpa tirh zawlnei chauh an dingchang ang. Adama chi hi ka phiatfai vek ang che u a, van taksa ka luah tir ang che u. Taksa tlanna chu a awm ang, In hnena ka thu puan hi Bible nen in lo mil a, Bible ziak ang a nih loh pawhin, thil lo thleng tur zawng zawng hi Bible-ah a lang vek lo a, ka mite hnenah thu a lo thleng thar zel a, chu chu Bible-ah a ziah vek theih loh tih lo hre rawh u. Pawlah hming paih ula, ka hnenah lo kal rawh u” tih a ni a. Mi a ti buai hle a, Kohhran chhuahsan phah hial pawh an awm. Hetiang tawk hi kan awm zel a ni. Pathian thu kaihhnawihah hian kan fim lo nasa zual fo. Vanawia pawl leh Lalzawna pawlte inlarna rin leh awih zui te chu kan hre nial nual hlawm awm e.

Mizo zawlnei tam tak ai chuan, weather forecast hian a sawi dik zing zawk bawk! Pu Lalthan Hawla thih tur thu an sawi nual, pathian khawngaihna zarah a la dam zel. Mak deuh chu, zawlnei titih kan neihho hi ram leh hnam kaihhnawih zel an ni a, chhiatna lian tak min hmuh sak fo mai. Inthlan kaihhnawih hrilhlawkna a tam ṭhin em em a ni. Zoram Suntu pawl, Lalhmingthanga thu puan ho phei kha chu turu tak a ni.

“Zoram hlui, tuna kan awmna aṭang hian Zoram thar hmél chu ka hmu a. A thianghlimin a mawi ém ém a, a ramri chu Upper Chindwin, Akyab, Bangladesh khawchhak lam, Tripura sat thlain Cachar district-a Paloi Tea estate (Thingpui huan) thleng, Imphal leh Churachandpur inkarah hawlh tlangin Upper Chindwin a chhun leh a. Chu ram chu ka fang vel a...” a ti.

A sawizui zél danin ‘Tun aṭang chuan kan ramah hian roréltu tur thlanna a awm tawh dawn lo va, Pathian mi ruatten an rél tawh ang. Zoram Tharah chuan Khawpui 7 leh Thlawhna tumhmun 7 a awm a... Kum 1992 June thlaa chuan Laipuitlang aṭangin Aizawl a han en leh a, ‘Synod Conference Hall-ah hian Political party hrang hrang te, sakhaw hruaitute leh pawi hrang hrang hruaituho, bawhchhiatna tungdingtu tur te chu an ka hlawm a.

A sawi zél danin, “Mizoram-a sorkar lo ding thar chuan Thla (moon) a zakzeh a, Ṭék (Lightning) a hum a, Jordan-a chhipchhuan hawk a.” Thla chuan ‘Eng chhuah lo, khawngaihna tel lo,’ a entir a, ṭék chuan ‘bawhchhiatna,’ a entir a, Jordan chuan ‘India Danpui,’ a entir a ni,” ati.

“Kum 1992-ah Ngaihban tlang aṭangin India sorkar laipui ka zu thlir a. Mosolman leh Hindu buai vawi hnihna chhuak chuan nasa takin thisen a luantir a. Chutih lai chuan China leh Pakistan ṭang dun chuan India doin an la a, an inphel. India ram chu Jammu & Kashmir, Punjab, Delhi, Assam, Nagaland, Manipur leh Mizoramah ṭhen darh a ni ta a. Zan dar l-ah chuan sorkar leh YMA,VDP, ZUP(MUP?) leh Maicham hrang hrangte chuan rorélna dawhkan an kil a. Sakhua leh Sorkar chu an inpumkhat ta!!

“Kristianna phaw-a hmangin mahni véng ṭheuh ṭhen thianghlim an tum a, sakhaw pawl hrang hrangte an inpumkhat a. Kristian Joint Committee-te thu lo chuan Pathian thu sawi theih a ni ta hek lo. Dar 1:30-ah chuan Mizo leh Vai inkara buaina hian reh tiha neih loh avangin Vai vangin Mizo leh Mizo an buai a. Aizawl khawpuia chengte an tlan darh a. Dar 1:55-ah ram rorélna fel alo dinchhuah dawn avangin Chief Minister Lalthanhawla chu kah hlum a nia. A ruang pawh India flag-a khuh a ni nghe tghe. Dar 2-ah Cabinet Minister 4; Director engemaw zat leh Pastor tam tak thah an ni a, heng zingah hian Rev. Dr.Zairema leh Rev. Saihnuna pawh an tel a.”

“Dar 2:30-ah mupui a lo thlawk a, Kraws éng tak hi a hmuam a. Zoram thia chhim leh hmar a la a, hmar lama miruang lian tak chu Mipuiin chibai an buk dual dual a, van aṭangin aw a lo chhuak a, Bawhchhiatna chu a kin ta,’ a rawn ti a. India Laipui lamah thung chuan Hindu leh Muslim-ho chu an buai dawn chauh a la ni. Mizoram-ah pawh kohhran Joint committee-tena thusawi phalna an pék vé lohte chu an ṭap tlawk tlawk a. Zing dar 3:30 a lo rik chuan aw bawk khan, ‘Ka mite u, thlamuang takin awm rawh u. Ram chu ka tithianghlim dawn ta,’ a rawn tia. Van aṭangin hriak leh éng var tak hia rawn tla chum chum a, Pathian thusawi an phal ve loh te chungah chuan anmahni chhinchhiah nan a tla var uai a!

“Ka en reng lai chuan China ral an lo lian thut mai a. Khawlaiah ruang an hnutchhiah zet zut mai a. Aizawl khawchhunga biak in ṭhenkhata miruang let nulh mai te pawh ka hmu. Chutih lai chuan Aizawl Bazar Bungkawn-ah hian min nghat a, Pathian hnenah chuan a kut a lak thlak zél tur leh tur loh ka zawt a. Ani chuan kan bawhchhiatna nasa tak avanga a thinurna chuan tumah a hmaih loh tur thu leh ram chu a then thianghlim tak thuin min chhang a. Zing dar 4-ah China-ho chu hruaichhuah an ni ta a, khual ṭin ar a lo khuang ta bawk . Khawvel ram tina Mizo hnahthlakte chu kan ramah hian hruai khawm an ni ta bawk a, leilung sorkarna hi tihtawp vek a ni a, kan ram hmél chu fel liauvin a lo dingchhuak ta a,” tiin.

Pu Lalhmingthanga hian Kum 1996 chhunga thil thleng tur hetiang hian a sawi bawk:

‘“Nambar paruk (6) zélah kan ram hi chhiatnaah a lut. Chuvangin, kumin 1996-ah pawh hian thil danglam tak tak, ram leh hnam nghawng tur thil a lo awm leh dawn. India a ram hruaitu hlun congress(I), kum 40 chuang zet ro lo rél tawhtu chu mualpho taka a tlak kum tur a ni ta. India ram huapin inthahna thlen khawp politics thlipui rapthlak a lo tleh ang a, chu chuan kan Zoram pawh hia tuam tel ang.

“Kum 1996 hian Congress (1) tlachhe ta chuan sokar ding lai tihhmingchhiat nan Hindu leh Muslim sakhaw indona chawkchhuak bawk ang. Chu chu India rama sakhaw Indona zung inkaih ṭanna a ni ang. India ram phel sarih a an phelna a a hmahruaitu a ni dawn a ni!!

“Mizoram bikah pawh politics thlipui na tak a tleh ang a, chu chuan hnam thlipui a kai tho ang a, chu hnam thlipui chu Roréltute leh Sakhaw puithiam te/hruaitute hian dan an tum ang a. Mahse, dan tumtu apiangte chu an mualpho zawk ang. Mizoram kohhran chhungah Pathian fate leh mihring fate inthenna leh buaina rapthlak tak a chhuak ang a. Mizote inkarah hnam dang ṭantu leh ṭan lotu intihbuaina a thleng bawk dawn. Mipui leh sorkar indo kum a niin Mizoram sorkar tan pawh manganthlak tak a ni ang. Kan ram hun kal tawh, nambar paruk (6) zelah kum sawm

(10) dana hunpui a inthlak ang hian kumin hian nupa inṭhenna a tamin thalaite leh sorkar an indo dawn a ni.”

Kum 1946 kha Mizo Union party, Pu Ch.Saprawnga kaihhruai, leh Sailo lal te inkara innghirnghona a lo chhuah kum ania; kum 1946 vek kha Mizo leh Mizo inbeihna nasa tak lo thlen kum niin a chhut bawk.

“Hemi hnu kum 10, kum 1956-ah Lalho leh Sorkar an inrem a; kum 1966-ah MNF party, Pu Laldenga kaihhruai chuan zalénna sualin India sorkar nen indo an ṭan ta bawk a, kum 1976-ah Pu Laldenga chu India sorkar remruatnaa inremna zawng turin Delhi-a sorkar bangla pakhatah hruai luh a nia; kum 1976 aṭanga hma keu tawh chu kum 1986 khan a tihhlawhtlinna hmél hmuh a niin India leh MNF an lo inrem ta a. Chuvang chuan kumin 1996 hian remna leh muanna tluantling lo vangin Mizoram hian thim chhah thuah hnih kan tawng ṭan dawn ta a ni. He thim thuah hnih inṭan dan tur leh thawh dan tur hi a lang sa uarh a. Ei-bar leh ration a harsain Kohhran Upa thih kum ani ang a, Mizoram-tan harsatna naménlo tak a thleng ang.” A sawi dik lem loh zia chu kan hmu hlawm awm e.

Election zawlnei chu kan hriat fo kha, hetiang thila chanchin ngaihnawm leh hlim awm deuh mai han sawi ila. MC hminga in 1984-a inthlan an hmachhawn dawn khan, Dr. R. Rothuama, R. Romawia te ho khan, “Party dang khan an party chaka puang tur Zawlneui an nei vek mai a. Keini MC khan zawlnei kan nei ve reng reng lo mai a. Engtin nge kan tih ang?” an ti a, Lalthanzauva chuan, “Ka hmu thei mai ang,” a ti a. rawn hruai ta che an ti a, a tuk maiah chuan, Lalthanzauva chuan mi pakhat chu a hruai ta a lawm le. “Tunah chuan zawlnei kan nei ve tawh e,” a ti a. “Hei, mi kan ṭhahnem ve viau tawh a lawm, puang sela,” an ti a. Pu Zautea chuan, “Chhuah lawk a ngai, lem lawk a ngai,” a ti a. A chhuah pui a. Hun engemaw chen hnuah chuan party office-ah a hruai lut ta a. An han puantir ta a le. MLA seat 30 chu an la fai ta deuh vek mai a. An lo intulh hnem deuh a ni mai thei. An han sawiho hnuin, Pu J. Thanghuama khan, “ Kan chak lutuk deuh em mai, zawlnei dang i rawn ang u, Pu Kawlha, Sialsuk ka va pan ang e,” a ti a. Pu Kawlha chuan, “Ramlaiah eng ka hmu,” a lo ti a ni awm e. Inthlan result a han chhuak a, ramlai Sateek bialah J. Thanghuama a tling a, mi dang zawng chu a tling zo ta lo a ni. Pu Kawlha chuan a sawi dik ve tlat niin a lang!

Mak ve ang reng tak chu, a rapthlak zawnga kan ram chhiatna tur Inlarna hmu chiamtu ho hian an la hmu diklo fai vek mai. Darphawka te’n, “Mingo an lo kal anga, an thu in lo awih dawn nia” a lo tih erawh a dik a, kan ramah chanchintha engin malsawmna min rawn thlen ta a nih hi!

Kumin hi ṭum dang zawng aiin Zawlnei kan ngah niin a lang a. Vote thlak apiang thi tur tia sawitu pawh a in candidate lawi a, vote a huphurhawm mai thei! Mizote hian zawlnei mak pui pui kan ngah a, an sawi awih tawk hi mi puitling zingah pawh an awm ve leh ṭhin nain, kan vannei a, Pathianin Kohhran ropui tak min siamsaka, kohhran hian Bible-a zawlnei role chu a keng chhunzawm zel a, a hnam pum chu buai loin hma lam panin kan kal thei zel a ni. Lal Isua rual zela Kohhran hi a kal zel chuan, kohhran belh zel hi a la him a, rinna kawngah pawh min kaihhruaitu atan Pathianin hriak a la thih chhunzawm zel avangin a him em em a, belh zel hi a la ṭha ber a ni.