F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

NUN MAWI CHU

Yehudi Menuhin-a kha kum zabi 20-na chhunga rimawi tum thiam ropui berte zinga chhiar tel a ni a. Violin tum thiam bera an chhal ṭhin niin, Orchestra Conductor ropui tak a ni bawk. Bach-a Sonata ho violin-a a han tum chu a mi dang zawng zawngin an tum ve ṭhin aiin a mawi zual bik niin an sawi ṭhin.

Kum li mi a nihin violin a zir ṭan a. Hemi ṭum hian, Louis Pessinger-a chu amah zirtir turin an ngen a. Ani chuan a lo hnar! Kum 7 a tlin chuan, San Francisco Symphony Orchestra-te zingah solo Violinist a ni thei der tawh a ni. Kum 4 mi a niha zirtir duh lotu, Louis Pessinger-a pawhin chumi a hmuh chuan a zirtir chak leh ta a, an inkaihruai chho ta a ni.

Ṭum khat chu Violin tumin concert a nei a, an ti. A hla pakhat a tum lai chuan, a violin hrui pakhat chu a chat ta hlauh mai a. Menuhin-a chuan a rimawi tum chu a chawl chuang lo. Tum mawlh mawlh pah chuan, a chord a siam rem chawp a. Violin hrui kim loa tum chung siin, rimawi mawi tak mai a la ti ri chhuak thei a ni. Ṭum khat chu, Chawnpui Kohhran Biak inah Finance Campaign kan neihin, Lianthangpuii (Fam) kha a zai a. A zai lak lawh laiin, kawphetha a awm ta lo a. A track a tawp a, Microphone-in a aw a pe chhuak lo zui na a, a buai hauh lo. A din dan a siam rem a, a zai ring zual sauh a. Ani kha, zai thiam tak tak a tling a, khami ṭuma a tih tak takna kha Pathianin mal a sawm bawk tih a chiang reng a, ni dang zawng aiin a zai mawi zawkin ka hria. ‘Boralte chu’ tih hla, “Hlim leh muangin an ṭhu e, Pa in ropui takah chuan,” tih hla kha a sa!

Menuhin-a khan a violin hrui pakhat chat chu dah ṭhat a, a dang han lak a, han tih ṭhat leh maina awm dinhmunah khan, a violin ngai hmang khan, a hrui kim lo chungin, rimawi duhawm tak mai kha a la siam chhuak thei a ni.

Mi tam tak chuan, kan thiltih mekah, harsatna kan tawk a, kan nunah buaina kan nei a. Kan theih tawp chhuaha harsatnate hmachawn zui tum loin, kan harsatna kan inhnehtir a, kan nun kan tichhe hial ṭhin.

Kan nun hi kan kut a awm a ni a. Kan hma lam hun hi keimahni insiam a ni thui hle. Kan chhehvel khawvelin zir lo hle mah se, a ṭha thei ang berin kan hmang thei a, hun ṭha zawk nei turin kan kutah a innghat thuk hle. Eng ang thil pawh lo tawngin, kan nunah eng ang harsatna pawhin min lo tlak buak se la, keimahni thutluknaah hian kan nun hi a innghat thuk hle. Nun harsa tak, nun hrehawm tak, nun buai tak, nun hrui kim lo aṭang pawhin, nun mawi ber, nun rimawi ropui ber kan rik chhuah tir thei a ni. Chu chu keimahni kutah a innghat a ni.

Kan nun ri hi a mawi theih lohna chhan pakhat chu, kan thinchhiatna te, kan insum theih lohna te vang a ni fo mai. General San Tzu a kha, Chinese General ropui, ral rel thiam chungchuang, Philosopher ni bawk a ni a. Kum Bc 544-496 bawr kha a dam chhung hun a hman hun lai a ni. A lehkhabu ziah, “The Art of War” kha, hetiang lam lehkhabu hmasa ber ni a hriat a ni. Tun lai khawvelah pawh, ngaih hlut a la hlawh chhunzawm zel a. Sipai lam kaihhnawih inzirtirna thilah phei chuan, chhiar ngei turin thurawn an la inpe reng a ni.

Ṭawng hrang hranga lehlin a ni a, Sap ṭawnga lettu pawh an awm nual a. Chung zinga ṭha bera an ngaih chu, Dr. Lionel Giles-an 1910-a a lehlin kha a ni. A hming aṭang hian, a chhunga thu awm tur chu a chiang mai awm e. A bu a chhah lem lo a,a hluin a ṭangkai hle.

A lehkhabu bung khatnaah chuan, he thu hi Gen. San Tzu-a chuan, a ziak a.

“I hmelma chu a thinchhe viau a nih chuan, a thinchhiatna leh a insum theih lohna kha hman ṭangkai tum rawh. Tihthinrim tum la. A hneh mai theih tura chak lo angin inlantir la, a chapona a chhuak ang a, a insum thei loin a bei mai ang che,” tih hi.

Gen. San Tzu-a hian, thinchhiatna leh insum theih lohnain mihring min tih chhiat theihzia a hre chiang hle a. Ngaihtuahna fim aṭanga kan tih duh loh tawp tur hi thinchhiatna avangin kan ti fo a, kan insum theih lohna avang hian, nunphung pangngaia kan tih duh hauh loh tur thil hi kan ti fo a ni. Chutianga mihring chak lohna chu hmang ṭangkai thiam turin sipai hotute chu Gen. San Tzu-a hian a fuih a ni.

Kan thinchhiatna te hian mi dangte nena kan inkar a tichhe ṭhin a. Kan chhungkaw inlaichinna te, ṭhianho inlaichinna leh khawtlang inlaichinna thlengin a tichhe ṭhin a ni. Kan insum theih loh avangin, kan mimal nun, kan chhungkaw nun, kan khawtlang boruak, kan ni tin hna kan ti chhe fo ṭhin. Kan nun a timawi lo zo ṭhin. Zaidam hi zir theih a ni a, insum theihna thlengin zir theih a ni. Nun danglam neih tum, nun ṭha zawk neih tum, nun mawi zawk neih tum, hmasawn tum tan chuan, zaidamna leh insumtheihna hi zir a ngai. Thinchhiatna leh insum theih lohna hi kalsan a ngai a ni Kan nun mawina hi miin an hmuthiam ve fo a. Kan nih phung dik tak hi mi hmuh theihin a lang chhuak fo bawk a. Miin min lo ngaihven mang lo emaw kan tih laiin, kan hriat lohin min lo ngaihven ve viau ṭhin a ni. Bible-in, ‘A thang mawi a piangte,’ tih ang deuh khan, kan nun dan uluk a, mi ngaiha mawi pawh hi zawn ve fo a ngai, nun ho nan hrim hrim pawh a ṭul. Mi famkim kan ni lo vek a, vawiin aṭangin bul kan ṭan ṭha thei a ni.

Visual Art (Painting, photography etc.) reng rengah chuan pawimawh deuh mai chu Composition an tih hi a ni. Thlalak a nih chuan, a thlalaka lang tur thil lem hrang hrang kha, ṭha leh hmuhnawm, a sawiselbo leh mawi thei ang bera tihchhuah, hmeh chhuahna dan a ni ber mai ang chu. Chu chu Adama Long-a pawhin hriat thiam awlsam zawnga a hrilh fiah dan a ni. Lemziak thiam (Painter) te hi Photographer te aiin composition-ah hian an tan thil a awlsam zawk a. An lemziakah khan an duhtawkin anmahni'n an siam rem thei a ni. Photographer te chu a harsa zawk hret a. An thlirna/enna an thlak a nih loh chuan an thlalakna lens focal length an siam rem te a ngai a. Chutih rual chuan an camera aṭangin an thlalak tum lan dan tidanglam theitu hrang hrang (Tone, sharpness, scale etc) te an thlak danglam thei bawk a. Chutianga an siam rem thiam dan azir chuan an thlalak lan dan a danglam dawn a ni. A thla an lak tum(subject) dahna lai leh an rem danin thlalak hmuhnawm leh hmuhnawm lohna a hril thui hle a ni.

Tone leh sharpness-te hmang hian thlalaka kan tar lan duha kha eng emaw kawng zawng taka langsarin kan siam thei a ni. Hetiang hmang hian, tihlan chian tur tihlan chian bik a ni ṭhin a, chumi thiamna chu a pawimawh em em a ni. Composition chhungah hian scale, arrangement, Subject placement, trimming tihte pawh a awm a, chung chu thlalak/lemziak tih hmuh nawm leh tihṭhat leh zualna tur vek a ni a. Lemziak, thlalak hmangte hian thawnthu a sawi theih a, composition thiam leh thiam lo inkar a hla ṭhin hle. Composition tih hrim hrim hian, thalak emaw, lemziak emaw mit hmuha mawi leh hah dam tak neih dan a sawi ber a. A pawimawh lai ber chu, kan tar lan duhlai tihlan chian thiam a, a langsar lo tur tih lansarh loh thiam hi a ni. Lemziaktu emaw, Thlalatu emaw, composition thiam apiang kuthnu a hmuhnawm a, hriatreng a awl. (Thlalak emaw,painting chungchang Mizo ṭawng hlanga sawi fiah hi a har khawp mai. Ṭawng dang nen kan pawlh nawk nawk lo thei lo a ni. Sawi fuh tawk loh pawh kan nei mai thei e.)

Kan nun pawh hi hmuhnawm leh mawi takin kan tar lang thei. Kan nun dan ṭha lo lai dahbo ila, a ṭha lai ti ṭha leh zualin, kan nun hi siam rem zel ila. Mi dangte nen mawi tak leh nuam taka awmho turin kan nuna a ṭha lai ti ṭha a, tihmawi zel kan tum tur a ni ang.

Mizo khawtlang nun a nawm ṭhinna chhan chu, mi dangte nena inlaichinna kan ngai pawimawh a, mawi leh mawi lo kan thliar ṭhin. Mi hmuha mawi zawk a awm a, mi benga ngaihthlak leh dawn sawn nuam zawk thil a awm ṭhin. Mizonaah chuan a laiah mahni kan indah ngai lo a, tunah chuan, mi dangten kan duh zawng min tih sak se, kan ngaihthlak duh zawng chauh min hrilh se kan ti a ni ber a. Mi dangte hriata ṭha tur leh a ngaihthlaka tawngkam mawi te chu sawi kan tum ve tawh si lo. Kan khawtlang nun mawi tak mai, mi tin inzah tawnna leh rit phurh inchhawk tawnna kan kalsan zel a nih chuan, mi dang ni loin keimahni bawkin a nia tuar zel zawk tur chu!

Nun mawi, nun duhawm, Mizo nun ṭha i chhawm nung zel ang u.

ONE NATION, UNDER GOD

Vawiin chu Sap ṭawnga ka hlahril phuah pakhat ka han pho lang ve hrim hrim ang e.

Some day, under God's guiding hand,

One nation, undivided we will stand.

With hearts united, we'll break the chains,

And erase the divisions that cause so much pain.

No more will we be torn apart,

By differences that weigh upon the heart.

We'll find strength in togetherness, you'll see,

As we embrace unity and set our spirits free.

Hand in hand, we'll rise above,

Everything that holds us apart

We'll build bridges of peace where hope never dies.

Through understanding and acceptance, we'll thrive,

In this diverse tribes, where all can thrive.

With respect and compassion as our guide,

We'll join forces and let our differences slide.

No longer will walls divide us, we'll break through,

And embrace the beauty in me, in you.

For together, we stand stronger as one,

One nation undivided, under the same sun.

No matter our background or where we hail,

Our shared ancenstry and humanity will always prevail.

In this diverse tapestry, we'll find our place,

Honoring each other's journey and grace.

Some day, under God's watchful eye,

We'll see the truth; we'll learn to fly.

As one nation, united, we'll take a stand,

Embracing love, peace, and harmony hand in hand.