F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

ERIC LIDDEL –LAWMMAN ROPUI ZAWK HMU TURA INTLANSIAKNA BEITU

Kohhhrana ṭhalai rawngbawlnah kan han tel chho a. Kan tui vanglai, kan hun leh kan tha leh zung kan sen tam theih hunlai khan rawngbawltu ṭangkai tak, Lalpa Pathian tana sengkhawpuitu leh chhawrnahawm la nih ngei leh inbeisei khan rawngbawlna atan ṭangkai tur lehkhabu leh chanchinbu kha ka chhiar chiam ṭhin a. Khang hunlaia ka lehkha chhiar zinga ka la hriat zui reng chu, Eric Liddel-a chanchin kha a ni.

Ka thil chhiar thupui pawh, He ran for the Prizes of Higher Calling tih a ni. Lawmman ropui zawk hmu turin a tlan tihna a ni. Eric Liddel-a te ang chanchin hi a ngaihnawm ka ti a. CT Studd-a chanchin te pawh kha a ngaihnawm ka va han ti ṭhin tak. Kan ziaktu ropui Kaphleia (1910-1940) kha lehkhabu chhiar zau a ni a, CT Studd-a chanchin ziahna lehkhabute kha 1930 vel khan a lo chhiar chhuak thlap thlap tawh a ni.

CT Studd-a kha, zirna in ṭha Eton leh Trinity College, Cambridge-a zir pha a ni a. Cambridge Seven an tih zinga mi a ni nghe nghe a. Infiammi ropui a ni a. England ram tana cricket khel pha, Ashes test hmasa berah pawh a tel a ni. Chutiang mi ropui chu ni mah se, Lalpa tana chanchinṭha vahvaih pui a thlang a ni. Eric Liddel-a nen hian an chanchin hi a ngaihnawm ka ti ṭhin.

Eric Liddel-a chanchin hi han sawi chhunzawm ta zel ila, Infiammi ropui a ni a. Intlansiak thei hmingthang a ni. 1924 Olympic-ah pawh Gold Medal a la a. 1925-ah Missionary-ah inpein, China ramah a kal a. 1945-ah a lawmman te la turin Vanah a hawng ta a ni.

100 Metre Intlansiakna hi a intihsiakna ngainat ber a ni a. Amah pawhin a theihna leh a ropuina a ni. 1924 khan 100 Metre Intlansiak chu Pathiannia an neih avangin a tlan duh lo a, Olympic Gold Medal a chan ngeiah a sawi theih ang. Chawlhkar ni lai hawlah, 400 Metre a tlan ve thung a, Chiang takin Gold Medal a la. Intlansiak a thei a ni mai lo a, Rugby player ropui a ni bawk.

1924 Olympic-ah khan, 100 Metres intlansiakah a tlan ve loh tur thu a han puan chiah chuan, British ho chu a chungah an lungawi lo hle. An innghahna a ni a, Eric Liddel-a chuan 100 metres intlansiaknaa a tel ve tawhna hrim hrimah chuan Gold Medal a la lak vek avangin Gold Medal a lak leh ngei an ring a. Tlan ta ngei pawh nise, a la leh ngei pawhin a rinawm. Ram leh hnam tana fehchhuak a ni nain, intihsiakna final chu Pathianni-a tlan tura an tih avangin Liddel-a chuan tlan ve a tum ta lo.

Eric Liddel-a tan chuan, Pathianni chu Pathian biakna leh chawlh hahdamna hun a ni a. An ramin Gold Medal an lak theihna awm chhun pawh nise, Pathianni chuan khawvel intihsiakna beih a tum lo hrim hrim a ni. An ram chanchinbu teah chuan,a chanchin chu a chhe thei ang berin an ziak a. A then phei chuan, ram leh hnam phatsantu tite pawhin an ziak hial a ni. Engtik lai mahin, Pathianniah khawvel lawman lak tumin a bei ngai lo a, Olympic gold Medal la turin pawhin tlan a tum chuang lo a ni.

Chawpchilh takin, Metre zali intlansiaknaah a inziak lut chawp a. A inzir ṭha leh chawp a. Eric Liddel-a tana thil buaithlak erawh chu, a intlansiakpuite zinga mi pahnih chuan, a hmain world record an lo siam tawh a ni. Eric-an a tlanna tur lane a chan chu, a chhe ber a la ni zui a.

A zamte pawh a zam ru ang reng viau a. Amaha thlamuanna mak tak a rawn awm thar thung a. A kawr ipte-ah chuan, lehkha thema thuziak hi a ak a. Chu thu chuan a thlamuan a ni. Chu lehkhathemah chuan, hemi thu hi a inziak a, “Amah chawimawitu chu, Lalpa’n a chawimawi ve ang” tih hi. Pathiannia intihsiakna bei lo tura a thutlukna siam chuan, Lalpa a chawimawi a ni tih Eric Liddel-a chuan a hre chiang em em a ni.

Metre 400 intlansiakni chu a lo thleng a. A mi huphurh tak pahnih, world recod lo siamtute chu a hmu ta hauh lo mai a. Intlansiak an han beih chuan, a theih tawp chhuahin a tlan a. A la tih ṭhan loh metre 400 intlansiaknaah chuan, world record a siam a, Olympic gold medal chu a la ta tho tho a ni. A chawimawi Lalpa chuan, Eric Liddel-a chu a chawimawi ve ta a ni. Chanchinbu te chuan amah an in fak siak leh ta luih luih a.

Khawvela thil ropuite aiin a rinnaa dinngheh zel a thlang a. Pathianni a serh avangin Gold Medal a chan a. Lei rangkachak aia Van rangkachak thlangin, infiamna lama a hmalam hun eng tak mai chu kalsanin, Vanram eng a thlir avangin Chanchinṭha hrilin China ramah kum 24 chauh a niin Olympic Gold medalist meuh kha a kal ta a ni.

Eric Liddel-a chuan, khawvela a ropui vanglai berin, China ramah Missionary-in a kal a. Chinese hnamin hun harsa a tawh vanglai a ni. Japan hoin an awp a, an tih duhdah lai a ni a. Ram dang mi hrim hrim an ngaihtheih loh hunlai a ni. Mahse, Eric Liddel-a thinlunga thilchiang tak mai chu, Chinese mipuite hnena Lalpa Chanchinṭha puang turin Pathianin a ko a ni tih chu. Man a tawk a, a zam lo. A rawngbawlna a chhunzawm zel a. Duh sela, lei ropuina zawng zawng nena nuam taka awm thei tur khan Chanchinṭha avanga hrehawmna a thlang a. Lei rangkachak aia ropui zawk vangin, ram hla takah hrehawm tuarin chanchinṭha a vah vaih pui a ni.

Kum 44 chauh a nihin, 1945 khan a thi a. Hei hi a thawhrim luat vang niin an sawi. Rim taka chanchinṭha hrilin a taksain a tawrh hial khawpin Pathian ram tan a thawkrim a ni. China ramah a thi a. Scotland ramin a chanchin a han hriat chuan, an infiammi ropui tak, khawvel hriata an hnam pho chhuaktu chu an sun a, an hnam pum chu ṭapin an rum a ni. Vanah erawh lawmin an zai a, Eric Liddel-a chuan, lei rangkachak aia a thlan van rangkachak ramah chuan a chawl hahdam ta si a. A lawman ropui turzia leh a lallukhum chhah dan turzia chu nakinah, nikin niah kan la hrethiam ve ang chu.

Eric Henry Liddel-a kha, 16th January 1902-ah a piang a. A nu leh pate hi China rama Missionary-a an awm laiin, Eric-a hi China-ah a piang. A pian lai hian Qing Dynasty te rorel lai a ni a, an hun hnuhnung lam a ni tawh awm e. Kum 10 emaw hnu lekah Sun yat Sen-a ten an paihthla ta a ni.

Eric Liddel-a chanchin behchhan hian, Movie hmuhnawm tak mai, Chariots of Fire tih an siam nghe nghe. A movie hming hi William Blake-a poem, “Bring me Chariot of Fire” tih atanga an lak a ni. Oscar award te pawh fil hian a dawng nghe nghe.

Eric Liddel-a chanchin an ziahna hrang hrang hi a ngaihnawm ka ti ṭhin khawp a. “Greater than Gold” tih thupuite hi a mawi ka ti em em mai. A chanchin an han sawi a, “Who ran for the Glory of God” tia an han sawite hi a ropui em em a ni. Eric Liddel-a, Lalpa ropuina tura tlan chu.

Ka ngaihtuah mai mai a, keini hi chuan mahni rinnaa dinngheh leh ringtu awm dan tura kan ngaih dan aiin mi ngaih dan kan ngai pawimawh zawk a. Pathian thu leh Pathian ram chanchinṭha aiin lei ropuina kan thlang fo a. Inthupmawina leh inthiam chawpna chhuanlam lah kan sawi thiam na rawh.

Pathianni serh a, thil tih loh thuah pawh kan ngaih dan a dang ta. ECI-in Pathiannia vote chhiar hun a ruahman chu kohhran te leh Tlawmngai pawlten an duh lo a, dodal nise tih thuah pawh rin loh deuh deuh thil sawi kan tam! Pathiannia vote chhiar pawi ti lo leh lungawi lohna chang hre lo mai ni lo, Pathianni ngai pawimawhtute deuhsawhna remchanga hmang titih kan tam ta hle! Mak tak a ni. Mizote hi kan mak deuhna chu, a hnam anga chutiang chu do ang u kan tih apiang hian kan sualzia te, kan nuna kristianna a lan lohzia te leh kan tlin lohna kawng dang dang sawi vak vak chi kan ngah ta viau. Tuna Pathiannia vote chhiar hi, kan sakhaw ngaih pawimawh loh hle na a ni tih kan man thiam meuh lo nge, keini hian kan sakhua hi engah mah kan ngai ta lo zawk. Pathianni serh hi symbolic a ni, Kristianna chhinchiahna a ni. Chumi dah pawnlanna leh ngaihnepna chu tuna kan hmachhawn mek hi a ni. Ei ru kan tam avang te, kan nun dik loh avangtea Pathiannia vote chhiar an rawn rawn ruat hi haw lo tur kan ni lo. Kan sual viau avanga thil hi ngai mawha ngai mawh loh tur kan ni lem lo.

Tin, thil reng reng hi do tur te, haw tur te, duh lo turte hian a hnam pum anga fel fai famkim leh sualna leh tlin lohna nei lo kan nih kher a ngai lo. Kan sual emaw, kan ṭha emaw, kan lum emaw, kan vawt emaw, kan hnam tana ṭha lo chu a ṭha lo reng a, kan sakhaw tana ṭha lo chu a ṭha lo reng a ni. Robot ang maia khawsaktir min tumte hi an awm te hian ka hre ṭhin. Mihring kan ni a, tisual ṭhin kan ni a, zawh dik lo ṭhin kan ni. Kan hnam thil leh kan hnam ngaihhlut zawng leh kan sakhuain a ngaih pawimawh leh a serh leh sang nekchepna a awm a nih erawh chuan kan do let ngam zel tur a ni ang- mi fel leh thianghlim nih hmasak phawt kher a ngai lo. A hnam anga kan nihna min ṭhiah sak char char chuan, kan mi mal hlutna (individuality) pawh kan hloh char char ang. Nakinah, “E! Hetiang chuan min ti tur a ni lo ang,” tih ngaihna thil dang a la awm leh zel hunah pawh, kawikawm thin ang ṭhapa ṭangrual tur kan ni zawk ang. Pathianni vote chhiar an sawn chuang kher lo a nih pawhin, hun dangah chuan a hnam ang leh a sakhua anga min zah a, min ngaih pawimawh zelna tura hmala ngam tur hnam chu kan ni ve tur a ni ang.

Rokunga’n “Aw JAA” tih hlapui a phuah hi a mawiin, a ropui ka ti ṭhin. A thu a ṭha a, a thluk a mawi bawk a. A hla kharna atana a hman, “Isua Krista ropuina tur” tih hian ka rilru a hneh thin. Kan tih leh kan sawi engpawh mai hi, Pathian ropuina tur ni rawh se. Eric Liddel-a khan, van rangkachak ram a thlir avangin Lei rangkachak a hnawl mai a. Leia a kalsan te hi ka chan, a ti ve sek lo. A hlohte chu hlepah a la chhiar tur chu a hmu lawk a ni.

Chatuana lawmman chhe thei lo um zawk tura fuih kan ni e.

I NGAIHTUAH NGAI LOH GF HANDEL-A CHANCHIN PAHNIH

GF Handel-a hming hi Mizo kristiante pawhin kan hre deuh vek ang. Halleluiah Chorus phuahtu tih pawh kan hria a, a sa ve tawh ban phar tur pawh nise kan phar thei fur ang. A chanchin engemaw zah kan hria ang a, hriat loh kan nei ṭeuh bawk ang.

A chanchin ṭhenkhat, kan ngaihtuah lutuk loh lam han hrut zuai ila:-

1. Lehkha chhiar zau mi a ni: Lehkha chhiar zau tak mai a ni a. A hunlaia literature ṭha, thu leh hla ziak thiam ropuite thuziak kha a chhiar nasa. A lehkha chhiar behchhanin hla pawh a phuah nual nghe nghe. A bikin, John Milton-a kutchhuakte a ngaina zual.

Milton-a Lemchan thawnthu, 'Samson Agonites' behchhan khan oratorio pakhat Samson tih kha a siam a. Hla pakhat "L' Allegro ed il penseroso' kha Milton-a kutchhuak a chhiar hnua a siam a ni bawk a. French lemchan thawnthu ziakthiam Jean Recine thuziak behchhanin Esther tih leh Deborah leh Athalia a siam bawk a ni.

Hei hi i hre reng ang u – Thusawi mi kan ni emaw, Hla siamtu kan ni emaw, literature ṭha, thuziak tha kan chhiar a tul.

2. Inkhawm taima: Handel-a kha inkhawm taima em em mai a ni. A inkhawmna ṭhin St. George's biak in pawh tun thlengin a la ding a ni. A mit a lo del hnu phei chuan rual a pawl mumal tawh lo a. Inkhawm ngawr ngawr kha a tuipui chho ta a ni an ti.

Keini chu kan ropui deuh deuh a. Inkhawm kan ngaihtuah lo telh telh ṭhin a. GF Handel-a chu inkhawm tuipui em emin Lal Isua hnenah a haw leh ta a ni.