Guest writer
F. Vanlalrochana
HENRY KISSINGER
November ni 29, 2023 khan Henry Kissinger-a chu kum 100 mi niin a thi a. Kum 1960-70 bawra khawvel Pawlitika mi langsar leh mi thiltithei berte zinga mi a ni. US Secretary of State awm tawhah chuan a thiltithei berte zinga mi chu a ni chiang a. A thuneihna chanlai huna khawvel kha chu Kissinger-a thu thua inher a ni deuh mai awm e. Mi thawmna a ni a, khawvel inher danah a mi mal ngaih dan leh hmalaknain nghawng a nei lian bawk a, amah sawiselna pawh a tam hle. Engpawh nise, khawvel history-a mi lian a tling a. Politics a ni emaw, History a ni emaw Kissnger-a hi kan hre lo thiang lo a ni.
Han ti ve khang lang ila, kan naupan laiin, Dr. LH Liandula lehkhabu buatsaih Chanchin Lamdang tih kha kan chhiar ṭhin a. Khawvel history pawimawh deuh deuh tawi te tea lawrkhawmna kha a ni ber a. Kha lehkhabu kha khawvel chanchin hriatna bul min petu pawimawh tak a ni nghe nghe. Kissinger-a pawh hi Dr. LH Liandula lehkhabu aṭanga ka hriat hi a ni. Pu Liandula hi Mizo Kristian hla lar tak, “Kanan ram nuam kan pan mek e” (Where the souls never die) tih lettu hi a ni.
Henry Kissinger-a khan khawvel inlaichinna leh US Foreign Policy-ah tha a thawh nasain, a sulhnute chuan nghawng a nei lian hle a, a thiltihte pawh thlir dan inang lo tam tak a awm a ni. hian . Kum 1923-a Germany-a piang Kissinger-a kha kum 1938 khan a chhungte nen Nazi-te tihduhdahna aṭangin an tlanchhia a, a hnuah chuan American politics leh ram dangte nena an inlaichinnaah mi langsar tak a ni chho ta a ni.
Kissinger-a sulhnu pawimawh tak takte chu National Security Advisor hna a thawhna bakah, a hnu lama President Richard Nixon leh Gerald Ford-te hnuaia Secretary of State hna a thawh laia a thiltihah te khan a awm a. A hun chhung hian Kissinger hian American foreign policy siamnaah hmun pawimawh tak a chang a, a langsar ber chu Soviet Union nena US inlaichinna chhe lutuk a ziaawm phah ( détente) leh China nena inlaichinna ṭha zawk a awm theihna tura a hmalakna kha a ni. A mi dawr thiamna (diplomacy) hian U.S. leh hnam pahnih (Russia leh china) inlaichinna tihṭhatna tur lungphum a phum a, khawvela ram liante inhruipawhnaah pawh nghawng a nei pha a ni.
Kissinger-a kha realpolitik kalpuitu pawimawh tak a ni a. Real Politik hian ideology (Thuvawn) mumal tak emaw moralilty (dik leh dik lo) aiin a hunlai boruaka thlira an ram tana hlawk ber tur chu, a tak ram mil (practical leh pragmatic) taka zawn chu a ngaih pawimawh zawk a ni. Hetiang ngaih dan hian Cold War lai khan American foreign policy a kaihruai a, tun thlengin ram dang nena inlaichinna tur ruahmanna an siam kawngah nghawng a nei chhunzawm zel a ni.
Kissinger-a sulhnu hriatreng hlawh tur pakhat chu Vietnam War tawp theihna tura inbiakna kawnga a tha thawh kha a ni. Kum 1973-a Paris inremna ziahna kawngah a thawh hlawk hle a, hei hian Vietnam aṭangin U.S. sipaite an chhuahtir ta nghe nghe a ni. He bial (region)ah hian inremna kum hlun awm zui mai lo mah se , Buaina man to leh sawisel hlawh tak aṭanga Kissinger-a’n United States a hruai chhuak thei hi a chhinchhiah tlak hle a ni.
Kan sawi takte bakah khan, Kissinger-an khawvel inher velna kawnga a hmalakna chu Middle East thlengin huam a, kum 1973-a Yom Kippur War –a Israel leh a ṭhenawm Arab ramte inkara inkahhaina a awm theihn nan khan a thawh hlawk hle bawk. Shuttle diplomacy an tih ang kha a kalpui a. Chumi awmzia chu, ram inngeih lo an lo awm a, hmaichhana inbiak duh lo an lo ni a, an inkara mi dang an lo palai tawnna hi a ni. Thlemtleng te zawk diplomacy kan ti ve mai a ni ang chu. Hetianga a lo tlakzehna hi a hnu lama he biala remna zawnga inbiakna an neih chhoh theihna tura lungphum pawimawh a tling.
Heng a hlawhtlinna te hi awm bawk mah se, Kissinger-a sulhnute chuan sawisel a hlawh ve bawk a. A hun chhunga thil thleng sawi hlawh tak mai chu Vietnam indo lai khan Cambodia leh Laos-a kha US-in an bomb chiam mai a, pawisawi lo mi tam tak an thi a ni. Sawiseltute chuan Asia chhim lama Kissinger-a hmalakna (policy)te chu a dik lo a, America rilru puthmang kalh a ni an ti.
Chu bâkah, Kissinger-a’n Latin America leh hmun danga mi mal lal hrawtte sawrkar a thlawpna khan mihring dikna chanvo humhalhtu leh politics lama a hmelmate sawisel a hlawh hle a ni. Foreign policy a kalpui dan- democratic value aia nghehna leh thuneihhna inbuk tawk a ngai pawimawh zawk ṭhinna chu tunlaia helam zirtute zinga an inhnial mekna leh mi tam takin an sawisel chhoh mek zel a ni. Chile, East Timor leh khawvel hmun danga US-in a ruka hma a lakna (Covert Operation)-ah te khan Kissinger-a rawtna leh hmalakna a tam a, Kissinger-a mi tam takin an sawiselna a ni chho zel a ni. Sawiseltute chuan, a hmalakna (policy) leh thiltih te khan he lai biala mihring dikna chanvo (human rights) palzutna leh ram rorelna nghet lo a thlen nasa a ni an ti. Foreign policy chungchanga thutlukna bik a siam piah lamah Kissinger-a’n ram dang nena inbiakna (diplomacy) a kalpui dan khan zir chik a hlawh a, a ṭha leh dik ngaihtuahna aiin hun rei lote chhunga hlawkna hmuh tur a dah pawimawh zawk niin an sawi.
Hetiang sawiselna hi awm mah se, American foreign policy leh khawvel ram tinte inlaichina leh inbiak pawhna kawnga Henry Kissinger-an nghawng a neih thuk dan hi sawi nep theih a ni lo. A sulhnu te hian khawvel inlaichinna inher vel dan a la nghawng reng a, zir a la hlawh a, mi thiamte, policy siamtute leh mipui zingah zir chian leh sawizui a la hlawh zel a ni.
Sawi tawh angin, khawvel ram te inlaichinna leh an inbiak pawh tawnna kawnga Henry Kissinger-a tha thawh tam zia leh a sulhnuten nghawng a nei lenzia kha sawi nep theih a ni lo. Cold War hun pawimawh tak chhunga America leh ram dang inlaichinna ṭha siam tura a a tha tawh te, Vietnam War tawp theihna tura a hmalakna te leh China leh Soviet Union nena inlaichinna siam ṭhatna leh tihchangtlunna tura a tha thawhte khan khawvel ram liante thuneihna insemzai dan kawngah nghawng thuk tak a nei a. A sulhnute erawh chu, sawisel pawh a hlawh a, inhnialna a tam a ni, a bik takin rilru ṭhatna leh rilru dikna dan tehfunga tehin, the a tling lo an ti a ni. Kan mi mal ngaih dan chu engpawh nise, Henry Kissinger-a’n khawvel chanchina nghawng a neih nasatzia hi hai rual a ni lo a, zir a la hlawh zel dawn bawkin a lang.
Henry Kissinger khan lehkhabu nghawng nei thuk tak tak eng emaw zat a ziak hman a. Chung zinga langsar zua; ṭhenkhatte chu:
1. "Diplomacy" (1994) - He lehkhabu chhah ṭha takah takah hian, Kissinger hian khawvel inlachinna leh inbiak pawhna chanchin leh khawvel inlaichinna inthlak danglam dan a chai a. Amah ngeiin tawn hriat a lo ngah bawk a, chu chu he lehkhabu ziah nan hian ṭangkai takin a hmang bawk a ni. Khawvel inlaichinna buaithlak tak chhungril chaiin, inbiak pawhna ṭha hmanga khawvel buaina chinfel ṭulna te a chai a ni.
2. "World Order" (2014) - He lehkhabu ngaihtuahna chawk tho thei takah hian, Kissinger hian khawvel ram te inzawmna leh khawvel pum huap politics boruak nghawngtu thil hrang hrang a chai a. Khawvel hi engvanga hetianga lo awm chho nge tih chhuiin, hnam ropuite inzawmna leh thuneihna inchuhna chungchangte ngaihnawm takin a ziak a ni.
3. "On China" (2011) – A taka tawngtu leh hre thuk a ni bawk a, Kissinger hian khawvel inlaichinna leh khawvel thil thlengtea hmanlai aṭanga tunlai thlenga China chetvelna a ziak a ni. U.S.-China inlaichinnaa thil buaithlak hrang hrang awmte a ziak a, China nena inlaichinna siam tura thil pawimawh leh harsatna awm thei te a ziak bawk.
4. "A World Restored: Metternich, Castlereagh, and the Problems of Peace, 1812-1822" (1957) - Kissinger-a lehkhabu hmasa ber zinga mi a ni a, he lehkhabu hian Napoleon-a indona chawhchhuah reh fel hnua remna awm tura ruahmanna awm chhoh dan, hmalakna leh an inbiakna chungchang chhuiin, ram hruaitu (Statesmen) pawimawh tak takte thawhhlawkzia leh indona zawh hnua ram tinin thuneihna an hum dan nghet lo tak mai leh chumiin a hunlai khawvel awm dana a nghawng a neih dan te he lehkhabuah hian a zirchiang bawk a ni.
5. "Years of Upheaval" (1982) - He lehkhabu hi Kissinger-a'n President Nixon leh Ford-a hnuaia National Security Advisor leh Secretary of State a nih lai chanchin a ziahna a ni a, history-a thil thleng pawimawh tak tak leh foreign policy thutlukna an siamte chu a taka titu a nihna zawna a tawn hriat a ziahna a ni.
Khawvel pawlitik chanchin ngaihven leh hre duh tan chuan Kissinger-a chanchin hi hriat makmawh a ni a, a lehkhabute hi chhiar hmaih thiang lo a ni.
AWLSAM ZAWNG THIN MIZOTE
Mizote hian thil awlsam, buaipui vak ngai lo hi kan zawng nasa ṭhin. Thawhrim em em loha neih theih a nih chuan a dik leh dik lo pawh kan thluk vak lo nite hian a lang fo. Entirna ṭhenkhat han sawi ila:-
1. India mi ni reng siin, Burma passport-in khawchhak lamah hnathawkin kan kal fo. Vanduaina leh thihna tawhpalhin a buaithlak fu. Hetiang hi a thleng ta zeuh zeuh.
2. Mizo nula pakhat pawh Passport lem hmanga China a kal avangin man a ni a. India ramah thawn haw a niin, a buai phah hrep.
Point 1-na leh Point 2-na
Passport siam hi thil harsa a ni lem lo. Chuti taka buaithlak pawh a ni lo. A dan dik taka passport siam a tha ber.
3. Driving license lem siam kan lo tam. Thubuai nei an awm nual. Lirthei khalh thiam reng si chuan, a hmun dik taka driving license siam tir tur.
Henga kan buai phahna hi awlsam kan zawnna avang mai a ni. Nun kawng peng hrang hrangah hian awlsam kan zawng nasa lutuk a. Dan han zawm loh zeuhte hi pawi kan ti lo. He rilru hian thuktakin min luhchilh zel a. Kan hnam ṭhanzelna tur atan pawh a ṭha lo tak zet mai.
Passport lem kan siam dan te, license lem kan siam dante en hian certificate dang pawh a lem kan siam fo ang tih a rintheih. Sim hmak tur chi, insiam ṭhatna tur a ni. Data corruption pawh hi a nasa viau ang tih a rintheih bawk a. Kan khawsak dan ho tak, ngaihsam tak leh ngaihtuah chian lohna hian kan hnam hi min ei chhe mek a ni.
Thuneitu lam pawhin, dan dik taka tih theih tur tho si, tih dan awmsa aia awlsam a ngaihtuaha hmalak zel a ṭha. Mipui tana awlsam a zawnsak a tha. A enga pawh chu nise, dan dinglai anga tih tur tih mai hi a ṭha ber a, a tlo ber!
The writer
I open up my notebook, dawn to dusk,
for my words, my fingers tuss.
The craft of story to me is a must,
for I am a writer, and all must discuss.
I give it my all, day and night,
I create characters that share a fright
They are alive, they do have might
I allow them a plight, an epic of might.
Yet when I look up, when I look down,
I cannot feel my words, my words cannot be found.
My stories are heard, but never a sound
My voice, for all, will always be bound.
My poems, my stories, forever unheard,
So no one can appreciate a single word
My voice for them, has always been blurred
But I will not give up, I trust what I’ve heard.
That I am a writer, and this is my creed
I will never give up, no matter the need
Writing will always be a part of me
Forever beaking the silence that’s stuck to a tree.