F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

RORELNA ṬHA (GOOD GOVERNANCE)

Rorelna ṭha/sawrkarna ṭha awmzia: A tawi thei ang bera kan sawi dawn chuan,Rorelna ṭha chu mipui tana ṭha thei ang ber tur, an mamawh dik tak mai an dawn theihna tura rorelna kalpui a, rorelna kalphung pawh chu dik leh fel fail eh thianghlim taka kalpui a ni tur a ni, a tih theih mai awm e. Mi tinin remchang (opportunity) inang khat vek an dawn na a ni bawk tur a ni ang. Kan kawng te a ṭha tur a ni a, zirna ṭha kan dawng tur a ni a, ni tin mamawh aman awm tawk kan dawng tur a ni. Taimakin awmzia a nei ang a, kan thawhrim rah kan ei tur a ni a, mi dik lo hrem an ni tur a ni. Rorelna ṭhaah chuan thil hi a nih dan tur dik takin a ni mai ṭhin.

Rorelna ṭhaah chuan

a) Dan a nihna anga kenkawhin a awm: Dan chi hrang hrang a awm a. Mipui khawsakhona tur dan te, vantlang thununna dante, sawrkar inrelbawlnaa zawm tur dan hrang hrang, sum leh pai hman dan tur thlengin- chutiang dante chu a awm hlawm. Chutiang dan chu a nihna ang taka kenkawh a ni mai tur a ni. Chutiang dan chu a nih dan tur anga kenkawh a ni mai ang a, miin a bawhchhia a nih pawhin hremna a tuar mai tur a ni. Dan zahna leh dan anga society a kal maina hmunah chuan dan tam tak neih a ngai lo. Thiltithei chhungte nih avanga danin a huam loh tlat ṭhinte awmna ram a ni tur a ni lo. Singapore te khi danpui panga emaw chauh an nei a, an dinhmun chu kan hria a ni. Miin thil dik lo an tih ngam loh a, compensation pawh a la tur dik takin a lak tur dik tak a lak maina hi rorelna ṭha nghawng tur chu a ni ang.

b) Corruption a zalen lo: Khawvel khawi ramah mah hian corruption awm lohna hi a awm lo a. Rorelna ṭha ramah erawh chuan corruption hi a zalen lo. Corruption a zalen lohna chhan chu, mi corrupt te an hrem ṭhin a ni. Sualna/ thil dik lo reng reng hi chu a hremna natzawng (Degree of punishment) aiin hrem ngei ngei an nihna (Certainty of Punishment) hi a pawimawh ber a, chutiang chu system dik a ni bawk. Judiciary lam an pawimawh rualin, sawrkar system-ah corrupt te an len lohna tura thil kalpui a ṭul. Pawisa ei rukna chauh hi a ni lo a, nepotism te, data corruption te thleng hian society-ah thuk takin zung a kaih ṭhin. Mizoramah hi chuan corruption hi kan hua ni pawhin ka hre ṭhin lo, kan thik ni berin ka hre ṭhin. Smuggling te pawh kan society min luh thuk ta hle.

Mizoram Police hian April 2022-March, 2023 inkar khan Drugs chi hrang hrang hi Mizoram Police-in Rs. 9,89,06,52,500/- man an man. Cheng Vaibelchhe tak 989, nuai ruk sing nga, sanghnih, zanga man an man. 2022 Kum bik khan Mizoram Police-in kuhva Rs. 82,426,698 man an man a. 2020 phei kha chuan Rs. 6,30,09,638/-man an man. 2022 bika Assam Rifles leh Customs ho nena an man belhkhawm hi Rs. 10,11,90,085 a ni. Sikret pawh hi Mizoram Police bik hian Rs. 42,213,000/man an man. Heng bakah hian wildlife smuggling a awm a. A man a to em em mai. Mizoram lam aṭangin ralthuam leh urea hi Burma ram lamah tawlh chhoh a ni bawk a. Smuggling kawng lun leh smuggling hmunpui kan ni chho ta a. Kan mite nasa takin an inrawlh a ni. Langsar taka tite, eng nge an hausak chhan ber hriat lohte an tam ta em em mai. Heti tur hi chu kan ni lo a ni. Sum awlsam umnain kan hnam hi min tibuai a ni. Rorelna ṭha kan mamawh tihna a ni mai.

c) Mawhphurhna la ngam/an koa bel ṭhin roreltu: Sawrkarna changtu chuan, an rorelna huang leh hun chhunga thil thleng tinah mawhphurhna an la ang a, a ṭul chuan, an ko an thlak ang a, hma thar an la ang. Mawhpuh tur dang an zawng tur a ni lo a, an insiam ṭha mai tur a ni.

d) Rorelna awmze nei, hmalakna hlawk leh hmalakna ṭha: Rorelna ṭha hnuaiah chuan hmalakna reng reng a ṭha tur a ni a, ram pum tana ṭha ber tura uluk taka duangin, a rama mila ṭha thei ang bera hma lain, an thasen leh a hmalaknain a tum chu a inmilin a inkhuang rual tur a ni. Kum 5 chhunga kawng laih zawh tur a nih chuan, kum 5 chhungin, sum sen tur zat ruahmanna milin kawng ṭha thei ang bera laih zawh a ni mai tur a ni.

e) Mi tinin chance ṭha an nei ṭheuh tur a ni: Rorelna ṭha hnuaiah chuan, mi tinin chance ṭha an nei ṭheuh tur a ni a, hlawhtlinna leh dinchhuahna leh nun hlimna ṭha te chu an bul veka mite ang bawkin, an chanvo ve tur a ni a, an dawng lo bik tur a ni lo a, kal kan an ni bik tur a ni lo a, duh sak loh bik leh dik lo taka chhuh sak an ni bik tur a ni lo. Tehna inang khatah, a tling lo leh hnung zawk a nih pawhin lawm takin a pawm theihna tur rorelna ṭha a ni tur a ni.

f) Rorelna ṭha chu rorelna lang tlang a ni tur a ni: Bang phenah, puan hnuai thil a tam chuan, rorelna ṭha a awm mawh khawp mai. Tute emaw an hlawk bik a, ramin a tuar ṭhin. Lang tlang rorelnaah chuan dik loa thil tih a harsa ṭhin.

g) Ram tana ṭha ber tur tih mai tur a ni: Ram tana ṭha ber tur hi tih mai tur a ni. Chu chu tih a ni lo fo. Mipui pumpui interest no-1 a dah chungin, tuma nawr ngai loin, rorelna ṭha hnuaiah chuan sawrkar chuan hma a la mai. Chutiang zel chuan, kawng a chhia a nih chuan a siam ṭha mai tur a ni.

h) Rorelna ṭhaah chuan ruahmanna ṭha siam a ni ṭhin: Mipui nawlpui leh ram pumin a ṭhatpui ber tura ruahmanna siam a ni ṭhin a, chu a dik thei ang bera zui a ni ṭhin.

Rorelna ṭha lo nghawng tih tawite han sawi zui ila.

Rorelna ṭha lo nghawng:

a) Rorelna ṭha lo avangin, mipui dinhmun a inthlau a, dik lo taka hausa te society-in a pawm a, dik lohna a tipung.

b) Rorelna ṭha lo avangin hmasawnna a in khairual lo. Breakout Nations tihah khan, Ruchir Sharma pawhin a ziah kha. Asia ram ṭhenkhatah pawh an ram khawpui a lian fal hle a, a dang an hnufual tiin a ziak a ni.

c) Rorelna ṭha lo chuan kan nun, kan thlarau lam nun, kan sakhuana a nghawng. Bible aṭang pawhin kan hmu a, Israel leh Judate khan lal sual an neih apiangin Pathian an kalsan a, thlarau lamah an tlachhia.

d) Rorelna ṭha lo chuan, thuk takin Society a nghawng. Politik ṭha lo hian mipui a ṭhen hrang.

Rorelna ṭha nei tur chuan

a) Inthlannaah rilru fim kan hmang tur a ni. Mi ṭha lo chu kan paih mai tur a ni. Inthlan senso sang ṭhinte hi thil dik lo thlentu a ni. Candidate te kan duhtui telh telh a ṭul. An sum leh pai neih dana rinhlelhawm deuhte chu hnawl ngam ila, Mipuiten candidate te aṭangin therhhlo beisei lo ila. Candidate zinga dik loa ti leh dik lo taka tlin hreh lo te kan hnawl ngam tur a ni.

b) MLA ṭha kan tehna a mumal tur a ni. Assembly House-ah engnge a tih? House Committee-ah eng nge a contribution? tihte, MLA code of conduct a zawm em? Sawrkar kal dan tibuai nge rule of law tung dingtu a ni zawk? tihte hi tehna pawimawh a ni tur a ni. MLA or minister te chu an primary duty hi kan tehna ni zawk se chu tun ai hian kan ṭha ang.

c) Dan zawm kan tum tur a ni a,kan zawm bawk tur a ni. Tu pawh dik taka dan kengkawh lo thei lo, dan zawm lo thei loin kan insiam tur a ni. Pathian mite, kristiante chuan Pathian ṭihna nen nun hman tur a ni. Chutichuan, a dik mai ang. Nasa takin thuneihna kan hmang sual a, leia thil ṭha te kan awt a , van ram kan thlir ṭhin lo a. Chu chu kan kalsan a ngai.

d) India ram Politician langsar tak pakhatin, ‘Kei chuan politika ka hamṭhatna tur aiin ka ram leh hnam ka dah hmasa zawk zel a ni,’ a tih kha ka hre chhuak fo. Chu chu a tu a pawhin kan rilru put hmang a ni tur a ni. Politician tam tak ka titipui fo a, dik leh ṭha an hre lo a ni lo a, ‘Kan politik kalphungah chuan,’ tiin an thinlungin dik a tih aiin, a tlin leh theihna tur thil tih an duh zawk ṭhinin a lang. Politician te, tla ngamin ro rel phawt sela, Sorkar hnathawkin dan angin diktak leh ṭhahnemngai takin thawk sela, sawi tawh angin mipui pawhin kan vote hmanga kan thuneihna neihte kan zavaia ṭhatna turin hmang bawk ila. MLA, Minister te lak aṭanga kan thil beisei te hi beisei awm reng a ni em? Tihte pawh hi ngaihtuah ila. Kan beisei kha ram kalphung atana ṭha a ni em? tihte inzawt ila. Chutiang chuan hma lam i pan ang u.

Kristiannain a tum pakhat chu leia Pathian ram thlen tir a ni a, Pathian ramah chuan rorelna ṭha a awm. Kristiante ram chu governance ṭha awmna hmun a ni tur a ni.

I AM OF MIZORAM

Irish poet ropui William Butler Yeats-a hla, “I am of Ireland” tih hl aka chhiar a, I am of Mizoram tih hi ka ziak ve ta a ni. A hla hawi zawng phei chu a inang lo nain, a thupui hian ngaihtuahna a hruai riau avanga I am of Mizoram ti ve ta ka ni.

WB Yeats-a hi Irish Free State Senator te pawh a lo ni tawh a, Kum zabi 20-naa thu leh hla lama mi ropui berte zinga mi a ni. Irish thu leh hlaa harh tharna thlentu pawimawh a ni a, hla phuah thiam leh lemchan ziak thiam a ni. 1923 khan Nobel Prize a dawng. I am of Mizoram chu i peih leh han chhiar ve reng reng teh le:

I am of Mizoram, a lush land in the northeast of India,

Where nature runs free where the hillsides are tall.

The land is full of beauty, of life and of vibrant colour,

From its thick jungles to the wide sky's allure.

The music of my people echoes across the valleys,

A gentle and beautiful song to the green lands around.

The peace of our culture a song of charity and justice,

To be shared with all who come our way.

The glowing sunsets fading to a deep night sky,

A sweet breeze that carries the sounds of nature around.

A people who are proud and still keep their traditions alive,

Living in harmony amongst the wildlife we share.

The many shades of culture that make up the Mizo,

From the artists, writers, and healers, to the teachers of our land.

We have a strong bond with the land and with each other,

Living a life that is balanced, yet open to change.

So if ever you come to this enchanted land,

Be thankful for all she offers and share in the beauty of her wonders.

Let us honour our history and ensure a prosperous future,

Where Mizoram continues to enchant hearts for many generations to come.