F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

DINHMUN SANG CHANG TLAK

BC 300 na lai vel khan Lehkhabu pakhat China ramah an ziak a, Shang-shu tih a ni a, a bu hming chu. Chanchin hlui ziahna bu tihna a ni deuh ber mai. China rama Lal chhungkaw hmasa ber, Xia Lal Chhungkaw chanchin ziahna a bu a ni. Hemi chungchang kan sawi thui hma hian, China History hi tawitein han sawi hmasa ila:

China rama Lal roreltu hrang hrang an lo awm ṭeuh tawh a, heti hian a tawi zawngin sawi thuak thuak mai ila a ṭha mai awm e.

1. Xia dynasty : Emperor 17 an awm a. Kum 500 vel zet ro an rel.

2. Shang/Yin dynasty: Emperor 30 an awm hman a, kum 600 vel zet ro an rel.

3. Chou(Zhou) dynasty: Emperor 37 an awm a, kum 800 chuang ro an rel.

4. Qin dynasty : Kum 15 chauh ro an rel a, Lal pathum an awm hman.

5. Han dynasty: 206 BC-206 AD chhung ro an rel. Emperor 24 an awm hman.

6. Wu (222 AD–280 AD)

7. Dong (Eastern) Jin (317 AD–420 AD)

8. Liu-Song (420 AD–479 AD)

9. Nan (Southern) Qi (479 AD–502 AD)

10. Nan Liang (502 AD–557 AD)

11. Nan Chen (557 AD–589 AD)

12. Sui Dynasty : AD 589-627. Lal pathum an awm hman.

13. Tang dynasty: AD 627-907. Hmasang China Hun rangkachak tiin an sawi thin.

14. Lal chhungkaw pangate : Tang Dynasty hun a liam hian Lal chhungkaw panga ten kum 53 chhung ro an inrel chhawk a, Later Liang Dynasty, Later Tang Dynasty, Later Jin Dynasty, Later Han Dynasty, and Later Zhou Dynasty an ti a ni.

15. Song Dynasty: 960 AD - 1279 AD

16. Yuan Dynasty: 1279 AD - 1368 AD

17. Ming Dynasty: 1368 AD - 1644 AD

18. Qing Dynasty: 1644 AD - 1911 AD

Xinghai Revolution laiin Sun Yat Sen-a hoin Qing Dynasty hi an paihthla a, Republic of China an din ta a. Sun Yat sena thih kum, 1925 ah Beijing-ah National Palace Museum an din ta a. Hmasanga China lal hrang hrang ten, Ceramics, Jade, Painting, Lehkhabu, thing ker chi hrang hrang, pottery, calligraphy an lo vawnthat, a hmasa lam phei chu kum 1000 dawna upate dahkhawmna atan an hmang a.

Sino-Japanese War a lo thlen khan, Chiangkaishek-a chuan Japan hoin an lak bo mai hlauin, a khung that tir a, China ram hmun himah an suan kual thin a ni.

Nationalist Government leh Communist Party of China an indo khan, Nationalist Government lam, Chiang Kai Shek-a kaihhruaite kha an chak lo a, Taiwan lamah sipai leh sawrkar hotu leh mipui tam tak nen hruaiin Nationalist Government an chhunzawm a. Republic of China tih hming an pu zui ta a ni.

China lal chhungkaw hmasa ber Xia chhungkaw chungchangah han let leh ta ila. Sangshu lehkhabu ziah hunlaia China lalte an nih kha. Xia Lal chhungkaw bul tantu hi Da Yu-a a ni a. China ram Yangtze lui kamah mi an han khawsa ṭan a. Kaihruaitu ṭha an nei lo a. Nun buai taka an awm laiin Da Yu-a hi a lo lang ta a. Mipuite chu ruahmanna a siam pui a. Khawsak dan ṭha a awm theihnan ngaihtuahna a sen pui a. Lui lian hman ṭangkai dan a ngaihtuah pui a. Mipuite chu an ṭhatna turin ruahmanna siampuiin, hma a la a. Mipuite chuan an lal atan an siam ta a ni. Da Yu-a Lal a nih chhan chu, mi dangte tan, mipuite tana an ṭhatna tur ruahman pui leh hmalakpuia a hun a hman vang a ni. Mipuite ngaihtuahna buai lai, kal ngaihna an hriat loh laia remchanga hmanga ama hlawkna tur kawng lo zawng a, a mi mal thlen sanna tur, a mi mal hlawkna tur a lo zawn avang a ni lo.

Dinhmun sang chang tlaklote’n dinhmun sang an chan avangin kan buai fo. Mi dangte kaihruai a , mi dangte fuih phur a, mi dangte nawr kal a, kawng kawhhmuh a, hmalak pui tur zawk siin, chutiang ti lo a, mipuite lak ata hlawkna neih tumin, kal ngaihna an hriat lohna remchanga hmanga mahni hlawkna atana hma lo la ta maite hian min tibuai ṭhin.

Dinhmun sang chang ṭhenkhatte chuan pawisak an nei lo a. A eia an ei theih a, a thau an sawh theih phawt chuan pawisak reng reng an nei lo a. Sum leh thuneihnaah an mit a del a. Chhungkua, Khawtlang leh ram an tichhe ta ṭhin a ni.

Mi dangte ṭhatna tura ngaihtuahna seng a, mi dangte ṭhatna tura hma la a, mi dangten lei rem an lo rah ve na tura ngaihtuahna hmang a, nun danglam an neih theihna tura tha thawh ṭhinte hi dinhmun sang chang tlak an ni a. Dinhmun sang changtute pawhin chutiang chu an ti ṭhin tur a ni. A tlak loa te an thlen san ṭhinna hian, khawtlang, kohhran leh ram hi a ti buai em em ṭhin a ni.

General Ariel Sharon-a kha sipai ropui tak leh huaisen tak mai a ni a, Israel ramah dinhmun sang tak tak a chang ṭhin a.

1948-a David Ben Gurion-an Israel Sipai a din aṭang khan Sipai hotu a ni ve nghal a. 1948 War of Independence-ah khan Alexandroni Brigade-ah Platoon Comamnder a ni a, Vawi tam tak inbeihnaah a tel a, Operation Ben Nun Alef-ah pawh a ṭangkai pawl a ni. Unit 101 dinna kawngah a thawhhlawk hle a. 1956 Suez Crisis, Six-Day War (1967), War of Attrition, leh Yom-Kippur War , 1973-ah te sipai hotu niin a thawhhlawk hle. 1982 Lebanon War kha Defence Minister a nih lai a ni bawk.

Sharon-a hi Israel chanchina Field Commander ( Indona muala ralreltu ber) ropui berah an ngai a. An ram ralrel thiam te zinga a ropui ber pawlah an ngai bawk a ni. Six day war-a Sinai a beihna leh “Yom Kippur war-a Egyptian Third Army te a hualna” avang chuan Israel mipuite pawhin an ngai sang leh zual a, The King of Israel tiin a hming lem an vuah nghe nghe.

Six days War-a Battle of Abu-Ageila-a a bawh huaina leh ruahmanna ṭha (offensive strategy) avangin khawvel pumah ngaih san a hlawh a. United States Army Training and Doctrine Command chuan Ariel Sharon-a “ralrel dan” hi zirlaiah an hman phah hial a ni.

Yom Kippur War-ah kha chuan, Lo neiin hun a lo hmang tawh a. A retired tawh hnu a ni. Nimah sela, an ko kir leh a. Ama motor (Civilian Car)-in a sipai te awmna hmun ava thleng a. Reserved Armor Division Kaihruai turin an ruat a. A hnuai chiaha mi chuan, “Engtin nge hma kan lak ang?” tia a zawh chuan, “Suez Canal Kan kan ang a, chutah chuan indona chu a tawp a ni mai,” tiin a chhang a.

Sharon-a Division hian, Suez Canal an kan a, Suez an kal hual a, tichuan, Egyptian Third Army chu an hual bet a, an dang chat ta tlat a. Second Army an chak loh phah sawt a. Yom Kippur War-a an chakna bulpui chu heta Sharon-a tactic vang hi niin an sawi. Ariel Sharon-a phei hi chu indona hmunah a tel ve zel a. Hemi Yom Kippur Indona-a a lua bandage hrenga a hote nena an awmlai thla chu Israel mite thlalak ngaih san berte zinga mi a ni zui ta a ni.

A hnu lamah chuan Prime Minister te pawh a ni zui a. 2006 khan a stroke thut avangin, nikhaw hre loin a awm reng a, kum 8 hnuah January ni 11, 2014 khan a thi ta a ni. Ropui taka vuiliam a ni.

New York Times chuan, “An Israeli hawk, who sought Peace on his terms” tiin a sawi a. Mi ṭhenkhat chuan, “Israel’s Indomitable Protector” tiin an sawi bawk.

Mi tam tak chu, anmahni ruaituten an ban chak em em mai, han ban ngawt dawna rem chiah lo an awm ṭhin. Mi ṭhen khat chu an tel loa hnathawh sawt zawk tura an ngaih te, miin ti ve tawh lo se an tihte a awm theih ṭhin. A then chu, a theih chhung rawih an duh ṭhin bawk. Kan hna te ṭha takin, rinawm takin thawk ila, kan thawhnaa ṭhahnem kan ngaih avangte, kan hnathawh dan a ṭhat avangtea chawlh hnu pawha koh chhuah leh duhna tur khawpa ṭhain kan hna thawk ila. Insak, rawng hnawih, Thingrem siam leh thil dang reng reng, mahnia eizawnna kan thawk emaw, mi hnuaiah kan thawk emaw a nih pawhin, a ṭha thei ang berin thawk ila. Chu chu hnam ṭha leh zual zawk kan nihna tur a ni.

Chawlh hnu a koh kir leh ngam, do hna dang thawk chhunzawm leh tura rawih leh chakawmin, dinhmun sang chang chhunzawm zel tlakin, kan ni tin hna te i thawk ṭhin ang u.