F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

DENMARK LEH CORRUPTION

Transparency International an tih pawl hi a awm a, khawvel pum huapa corruption dotu pawl an ni. Anni hian Corruption perceptions index (CPI) an tih chu an siam a, khawvel ram hrang hrangte hi corruption-in a tihbuai dan/ corruption laka an fihlim dan an teh a ni. He tehna hi 1995 aṭang khan an kalpui a, Denmark ram hi a tir aṭangin top 4-ah an la awm char char a. 2023 tehna an tihchhuah thar ber berah pawh mark 100-ah 90 hmuin Denamark ram hi pakhat an ni a, a zawna kum 6 chhung pakhatna dinhmun an luahna a ni ta a, an ramah hian corruption a tlem em em tihna a nih chu.

Denmark ram chuan engtin nge corruption chu an hma chhawn a, engtin nge an nek chep? A chhan hrang hrang tawite tein sawi ila, Mizorama kan hmalak ve theih dan tur nen kan sawi chhunzawm dawn nia.

1. Corruption do chu an hnam nunah a bet tawh:

Denmark ram culture leh an hnam nun kal tawh hrim hrim, an hun liam tawh en chuan, an rama hlemhletna an thunun theih chhan hi a hriat thiam theih a ni. Danish society-ah hian hun rei tak chhung chu langtlang taka thil tih, sorkar institution-a rinna, leh mi mal emaw, a huhoa anga khawtlanga thil dik lo sawiho, siam ṭhatna an lo nei tawh ṭhin a ni. Heng hnam ze nghette tak te hian, an rama hlemhletna do leh nekchep turin a pui a ni.

An rama thil thleng kan en chuan, Kum zabi 20-naa democracy siamṭhatna an kalpui a, mipui sawrkar(welfare state) nghet tak leh hlung tak mai an siamte chu kan hmu a. Chu chuan hlemhletna nasa takin a titlem a ni. Mipui sawrkar an din theih avangin, sum leh pai leh thil danga mipui inthlauhna a tlahniam a, mi hausa leh rethei inkar a zim a, hei hian hlemhletna lama inhnamhnawih duh loin mipui nawlpui a siam a ni. Mi tinin an chanvo tur an chan theih vang a ni.

2. Dan a nih dan tura kenkawhna (Rule of Law):

Denmark hian dan kalphung nghet tak a din a, dan hmanga rorêlna pawh khauh taka kalpui a ni. Hei hian mi mal leh pawl hrang hrangte’n hlemhletnaa an inhnamhnawih chuan, dan anga an chunga thleng tur a hriat chiantir em em a ni. Entirna langsar tak pakhat chu Danish shipping and oil group, A.P. Moller-Maersk chungchang a ni a, dan nghet tak hnuaiah, dik takin an thawk a, hei hian sumdawnna huang chhunga dan an zawm ṭhatzia a tilang chiang hle a ni.

3. Lang tlang sawrkar, mawhophurna la lo thei lo sawrkar:

Denmark sorkar, public institution leh private sector-te chu langtlang takin hna an thawk a, lang tlang taka hnathawh dan tur kaihhruaina khauh tak mai hi an nei a, chumi chu an zawm vek a, hei lang tlang taka hnathawh dan tur kaihhruaina an siam hi eirukna venna atana ruahman a ni. Denmark ramah hian, Danish access to information law an nei a, hei hian mipui kaihhnawih thil zawng zawng chu chu mipui zawng zawngin a hmuh theih nan hmalakna a huam a, he kal dan hian sorkar lang tlang takin a kal tir a, hlemhletna chi hrang hrang a titlem bawk a ni. An ram kal danah sawrkar hotute leh sawrkar chuan an thiltihah mawhphurhna an la lo thei lo a ni.

4. Sawrkar hnathawkte rinawmna:

Denmark hian sawrkar hnathawkte rinawmna leh dik taka hna an thawhna hi a ngai thupui hle a. Sawrkar hnathawkte chu nun dan leh rilru puthmang dik tak zawm tura beisei an ni a, ombudsman system din a nih avangin sawrkar hnathawkte chu an thiltih avanga thubuai siamsak theih reng an ni bawk a, hei hian sawrkar hnathawkte chu fimkhur takin an nun a hmantir a ni. Kum 1954-ah Parliamentary Ombudsman hmasa ber din a ni a, hei hi Denmark-in sawrkar hnathawkte, dik taka thawk tura siam a tumna kawnga a hmalakna hmasa ber a ni.

5. Hlemhletna dona dan leh a dina atana hmalakna:

Denmark chuan hlemhletna dona atan dan leh a buaipuitu pawl te a sim a. Kum 2015 khan Denmark Parliament chuan ei rukna dona dan thar a siam a, hei hian dan anga ei rukna do kawnga sawrkar tumruhzia a tilang a ni. Hei bakah hian Danish National Police hnuaiah National Fraud Center an din a, State Prosecutor for Serious Economic and International Crime an din bawk a, hei hian Denmark-in ei ruk dona kawnga hma a lak nasatzia a lang chiang hle awm e.

6. Civil Society leh Media tha thawh :

Sorkar leh private sector-te an thiltihah mawhphurh lo thei loa siamtu chu civil society te leh leh media te an ni. Denmark ramah hian mipui nawlpuiin hlemhletna do kawngah tha thuk taka an tawh avangin, eirukna hi pawm theih loha ngaih tlatna culture an nei a ni. Denmark ram sawrkar a kal dik dawn loh emaw, a kal dik lohna emaw te chu Civil society te leh media ten an umzui vat ṭhin a, mipui nawlpuiin hlemhletna an haw bawk a, chu chuan tuna an ram dinhmun hi a thlen a ni. Tun dinhmunah chuan kan ramah hian mipui nawlpuiin hlemhletna kan huat a, sawrkar pawh che lo thei lo, dik lo thei loa siam ve hi kan mawhphurhna a ni.

7. Hlemhletna chungchang inzirtirna zirna huang chhungah an la lut:

Denmark hian nun dan ṭha leh rinawmna te chu an zirna huang chhungah leh sumdawnna huang chhungah an tuh nghet tlat a. Sikulah an zir a, naupangte chu an tet lau aṭangin dikna leh rinawmna an zirtir a, hlemhletna haw lo thei loin an siam a ni

8. Khawvel ram dangte nena thawhhona:

Denmark ram hi khawvel ram hrang hrangte hlemhletna do kawnga an thawhhonaah a theih tawp chhuahin a tel a, Thawhhona thuthlung pawimawh tak tak United Nations Convention against Corruption te pawh a pawm tawh bawk.

Kan ramah eng nge kan tih ve theih: Denmark ram tih dan aṭanga kan lo tih ve mai theih te chu

1. Hlemhletna chungchang zirlaibuah kan telh ve hi a ṭul. Naupan lai aṭangin kan inzirtir a ṭul.

2. Civil Society-kohhran telin hma kan la chho zel a, nasa leh zuala hmalak a ṭul. Synod-in hma a la chho zel a, a hranin hei hi kan sawi zawm ang.

3. Lok Ayukta leh ACB tih chak a ṭul. ACB hi Director hoin an awm a, Addl. Director post siam belh ni sela, SP pakhat chauh awm hi SP pahnih awm sela, Addl. SP pahnih tal awm bawk sela. A chhuitu tur leh a umzuitu tur a len tawk loh a, a chak tawk loh chuan hlemhletna do hi a har. Judge ṭha tak, ei ru hrem thei leh hrem theihna lai hmu theiin rorelna ṭhutphah a ṭhut chilh lai hian nasa taka ṭanlak theih a ni ngei ang le.

4. Sawrkar hi a lang tlang thei ang bera kalpui zel tur a ni.

Sawi tur dang tam tawk a awm thei ang a, khingte khi kan tih ve nghal mai theih a ni a, ni tina kan tih chuan kan nunah a bet ve mai dawn a ni.

Synod hmalakna:

2006 Synod Inkhawmpui chuan, Corruption chungchang inzirtir nise tih thu a lo pass tawh a. Inzirtirna pawh kalpui a ni a, a sawt lo a ni ngei ang, 2022 Synod Inkhawmpuiah phei chuan presbytery pa riat lai aṭangin a lut ta a ni. Zir chiang a, corruption do dan tur kaihhruaina siam hna chu SEC kuta dah a nih angin, hetiang hian kaihhruaina chu a lo awm ta a ni:-

A. Tualchhung kohhran hma lakna tur

1. Awareness campaign neih: Corruption ṭhat lohzia inzirtirna (awareness campaign) atan Social Front-in Corruption ṭhat lohzia kohhranho zirtirna tur kaihhruaina booklet a siam tawh chu revise lehin, héngte hi ziah lan belhin chhuah thar ni se.

(1) Corruption hi ram danin a phal loh thil a nih dan te, (2) Contract hna ṭha lo leh hlemhle nia hriatte report-tu nih hreh lo va, véngte hék awmzia leh Whistle Blower Act (report-tute lo humna dan) a awm thu te;

(3) Ram (land) hralh leh neih lama duham lutuk ṭhat lohzia te;

(4) Sumdawnna atana LSC siam chawp a pawizia te;

(5) Compensation latu leh petuin dik taka tih a ṭulzia te leh

(6) Mipuiten RTI Act hmang tangkai tura inzirtirna te.

2. Kohhran inkhawma thuhriltuten kan lehkhabute (booklet) hi hmang ṭangkaiin corruption awmzia leh a pawiziate a tam thei ang ber sawi tura inngen ni se.

3. Kut tling lova sum lak luh, sum thianghlim lo chu thawhlawma thawh lo turin kohhran mipuite zirtir ngun ni se.

4.Hlemhlétna kawnga hminghliaute chu a theih chen chenah rawngbawlna kawnga hman loh ni se.

B. Synod hma lak dan tur

1. Synod-in Vigilance Cell din se. Cell-ah chuan mi thiam bik pathum emaw awm se. Sawrkarin project pawimawh bik a siam lo zir chian leh zir chianna chu a tina hmuna puanzar ṭhin ni se.

Corruption chungchanga thu (issue) lian deuh a loawmin zir chian vat ṭhin ni se.

Corruption avanga Law Court-in thiam loh a chantirte chunga kohhranin kut a thlak dan tar leh suspend nih laia rawngbawina langsara hman loh chungchangah Synod-in kaihhruaina siam se.

Synod Social Front pawhin theih ang tawkin lo bawh zui zel se,

C. Sawkar ngen dan turte

1. Thil chhui chiang (investigation) tu tura mihring an indaih loh avangin Lokayukta harsatna su kianga, tichangtlung turin.

2. Restricted tender kalpui danah dan baka ti lo turin.

3. Contract hna thawhah revise estimate awm lo tura hma la turin.

4. Contract hna hralh awm lo tura hma la turin.

D. Kohhrana Fellowship hrang hrang heng — Kohhran Hmeichhia, Kristian Thalai Pawl leh Kohhran Pavalai Pawl te hian an remchan leh phak tawk ang zélin corruption that lohzia inzirtirna (awareness campaign) nei ṭhin bawk se.

Khitiang khi Synod-in inkaihhruaina a siam chu a ni a, inkaihhruaina hi a awm chauh a, hemi mil hian chak takin hma an la chho turah ngai ila a ṭha awm e. Presbyterian Kohhran hnuaiah hian mihring an tam a, corruption donaah hian kohhran committee huang pawn mi, mi thiam tak takte pawh hmang ṭangkai tel bawk sela a ṭha awm e.

KHARNA: Corruption tih te, hlemhletna tih te, ei rukna tihte kan hman pawlh vek a, thu ang khat reng a nih avang a ni ber. Corruption hi nasa taka kan do a, kan duh loh a, kan nawr tam a ngai. Kan ramah hian khua var se kan ti a nih chuan thi leh thau pawlha corruption hi kan do a hun tawh a ni.

A tira kan sawi tak, CPI-ah hian 2023 ranking-ah Somalia chu ram corrupt ber an ni a, point 11 chauh an hmu a ni. India ram hi 93-na niin point 39 chauh a hmu! Kan ṭha lem lo.

Kohhhranin inkhawmpui meuhah a pass nawn a, hma a la chho a. CYMA Rorel Inkhawm vawi 3-na, October ni 27, 2022 khan, “ Ei rukna leh hlemhletna a reh theih nan CYMA-in chak zawkin hma la rawh se,” tiin a rel a. YMA Central Co-ordination Committee meeting vawi 96-na pawhin, “ Mizoram chhunga ei rukna leh hlemhletna a reh theih nen sub-hqrs /Group/Branch YMA ten anmahni huam chhungah hma la tura ngen te, kut tling loa sum lalut leh thawh chhuah phu loa khawsate endawng thiam ni se,” tite pawhin a pass bawk a. Kohhran leh CYMA hmalakna pawh kan hmu chho zel turah ngai ila. Sawrkar nena ṭanghoin kan ram hi ram nuam leh duhawm zawkah kan siam thei ngei turah ngai ang.

Nasa takin sawrkar, tlawmngai pawl leh Kohhranin corruption hi do sela, ro riaua kan inhriat ṭhin te, camping ngai ziahah kan inhriatna te hi a tla hniam ngei ang. Kan ramah kawng a ṭha zawk ang a, thawhrimnain awmzia a nei zawk bawk ang.