Guest writer
F. Vanlalrochana
RAM LEH HNAM TANA TUARTU NAVALNY
Russia ram hi Putin-a hian a kutin a hum khawm a, a khawsak dan leh rorel dan hi tu tak tak mahin an do ngam lo a ni ber mai a. Mihring dikna chanvo tam tak rah beh a ni a, mipuite chu an zalen tawk lo hle bawk. Vladamir Putin-a hian a dam chhung chu ro rel a tum nite hian a lang a, amah daltu leh dotu reng reng chu a dahboin a dah ṭha deuh hmak hmak zel a ni ber mai tih hi khawvel chanchin ngaihvente chuan kan hre vek awm e.
Putin-a hnuaia Russia rama thil ṭha lo hrang hrang thleng ṭhinte rawn do a, ram nuam leh zalen zawka siam tumtu a lo chhuak ta a. Chu chu Alexey Navalny-a a ni. Kawng hrang hrangin a nunah harsatna siam sak a ni a, tura hrai te a tawk a, ram dangah a inenkawl a. A han dam a, an ramah kir lehin, Russia ram ṭhatna turin hma a la chhunzawm leh a. Man a niin thubuai siam sak a ni a, tan inah tantir a ni a. February ni 16, 2024 khan Russia ram tan inah a thi a, khawvel titi a ni mek a ni. Russia rama Putin-a do dalin a nghawng nat turzia chu amah aia hre chiang an awm bik lo ang. A tawrh tur zawng zawng tuar huamin a pen chhuak a, hlawhtlinna aiin hlawhchhamna a hmachhawn zawk ang tih pawh a inhria a. Russia rama hlemhletna a lo reh a, mipui mimir zalenna kawl a lo enna turin a mi mal zalenna nena thlengin, a nunna thlengin a chan phah ta a ni.
Vladamir Putin-an Russia rama a ro rel dan hi sawizui tur tam hle mah se, kan mitthla thiam mai awm e. Chumi avang chuan, Navalny-a chanchin bik hi kan sawizui zel dawn a ni.
Alexey Navalny hi Russian political activist lar tak leh eptu hruaitu a ni a, eirukna dona kawnga a beihna leh Russia sorkar ding mek dik lohna a tlangaupui ṭhin avanga mi langsar rawn ni a, hriat rawn hlawh chho ta a ni. Kum 1976 khan Russia khaw pakhat Butyn-ah a piang a, Navalny-a te hi chhungkaw vantlang an ni a, nunphung pangngai a hmu pha ve a ni. Russian State Law Academy-ah dan lam a zir zui a ni. Hun eng emaw chen ukil hna a thawh hnuin, Navalny-a hian politik lam luh chilhin, vantlang rawngbawlna lamah a inhmang ṭan ta a. Investigative journalism hmangin ei rukna leh hlemhletna a chhui a, ei rukna dona kawng hrang hrangin hma a la a, Anti-Corruption Foundation a din nghe nghe a ni. Russia politics-ah mi pawimawh tak a rawn ni chho a, Russia rama khawtlang leh hnam tana a hmalakna hrang hrangte avangin khawvel ngaihven a hlawh chho ta a ni.
Navalny-a nun aṭanga kan zir tur hrang hrangte hetiang hian i han sawi zui teh ang:-
1. Huaisenna leh inpekna thuk: Navalny-a nun hian harsatna kara huaisenna leh inpekna thuk neih pawimawhzia min zirtir a. Harsatna leh hlauhawm tam tak tawkin, a zalenna leh a nunna atana him lo tam tak karah pawh zam hauh loa ding nghet tlatin, Navalny hian eirukna dona kawngah leh Russia ram politics a ṭha zawnga a inthlak danglam theihna turin inpekna thuk tak nen huai takin a ding nghet tlat a ni. Sawrkar mi thiltithei tak takte chu an dik lohnaah a dem mai a, a hlau ve lo. Hetianga hlauhawm kara a chhel taka a din ngamna aṭang hian, keini pawhin dik nia kan hriatah chuan huai taka kan din ngam a ṭulzia kan hre thei awm e.
Kan ram leh hnam leh kan khawtlang ṭhatna tur a nih chuan, hlauh nei lem loin huai takin thu dik kan ṭan tlat ngam tur a ni ang. Navalny-a nun hian chu chu min zir chhuahtir thei sela a duhawm hle ang.
2. Sawrkar leh pawl lang tlang leh mawhphurhna la ngam: Navalny-a hian sorkar leh vantlang tana hmalatu pawl dangte chuan lang tlang takin hma la sela, an tih dik lohah pawh mawhphurhna lam ngam sela a duh a, chutiang a lo thlen theihna tur chuan an ramah hma a la a ni. Ei rukna pho lanna leh Ei rute hrem an nih theihna turin hma a la a. Lang tlang taka thil tih a, mahni thil tih dik loha mawhphurh ngamna hian khawtlang intluk tlang leh nuam zawk a siam ṭhin a, chutianga lang tlangna leh mawhphurhna lak ngamna pawimawhna chu, mahni nunna thapa hmalatu Navalny-a hmalakna aṭang hian kan hmu thei a ni.
Sawrkar leh pawl leh kohhran thleng phawha puan hnuai thil a tam lutuk a, an thutlukna siamna kawngah pawh mipui vantlang laka thup a tam lutuk chuan, thil dik lo a inphum thuk nge nge ṭhin a ni. Chuvangin lang tlang taka hmalak a, hnathawh hi a ṭha a. Mahni thiltiha mawhphurhna sawrkar emaw, pawl emaw, mi malin emaw a lak ngam hian, thil tihsual palh emaw, tihsual luihna lakah emaw pawh min veng zel dawn a ni. “Chumi vang chu a lawm,” tih a rik reng chuan, thil ṭha leh dik a tih tak tak theih loh.
3. Harsatna hmachhawn tura chhelna: Dan lamah harsatna tam tak a tawk a, a hriselna tiderthawng khawpin beih a tawk fo a, leh man nawn fo tawh a ni chungin, Navalny-a hi a chhel em em mai a, a luhlul bawk a, tlu mah se a tho leh a, a tih ngai a tih chhhunzawm leh mai a ni. Harsatna karah pawh tlu mah se a thawh leh theih zelna te, a hmalakna a chhunzawm leh miah miah zel maite hi kan tan zirlai ropui tak a ni awm e. Navalny-a chhelna hi mahni thil tum hlenna tur kawnga harsatna tawkte tan fuihna a ni a, awmze nei danglamna thlen tur pawha chhelna leh dawhtheihna pawimawhzia chu Navalny-a nun aṭang hian kan hmu thei a ni.
4. Technology leh Social Media hman thiam: Navalny-a hian technology leh social media platform hrang hrang te hi a hmang thiam em em mai a, a hman dan tur ruahmanna (strategic use) fel tak a siam a, a thuchah theh darhna kawngah leh a bul ṭhut aṭanga siam ṭhatna kawngah nasa takin a pui a ni. Navalny-a hian technology thiam taka a hman avangin mipui tam zawk hnenah a thuchah a thlen thei a, mipui tam takte chu an rilru hnehin a thil tum thlawptuah a siam ta a ni. Digital platform te hi ram siam ṭhatna kawnga hmalakna atan te, mahni thil buaipui tih larna atan te awmze nei taka hman hi a hluin a ṭangkai hle a ni.
5. Mahni mi mal tana hlauhawm pawh pawisak lohna leh Mahni inhlanna: Thil ṭha zawk atana mahni inhlan (sacrifice) phalna leh Pawlitika chan ṭha chang mekte do let ngamnaah chuan, hlauhawm hmachhawn tur tam tak a awm tih hre chunga huaisen taka hma lam pan ngamna hi Navalny-a nunah hian kan hmu a ni. Russia rama ei rukna leh mi mal lal hrawtna (authoritarianism) a hmachhawnna kawngah hian, nasa takin a tuar a, tura hrai te a tawk a, tan inah te pawh an khungin thubuai tam tak an siam chawp sak a ni. Navalny-a nun aṭang hian, miin dik nia a hriata a din tlat a, ram tana danglamna ṭha zawk thlen a tum chuan, tawrh a inhuam tur a ni a, huaisen takin a ding tlat thei tur a ni tih hi kan hmu thei awm e.
2016 October a ni a. Dibrugarh-ah Dentist nula pakhat hian Police hnenah Complaint a theh lut a. Sawrkar Engineer pakhat chu man a ni. He Engineer hian Assam Public Service Commission Chairman Rakesh Kumar Paul-a tan sum a khawn a. Pawisa pe duh apiang hna laknaah an lo tling ṭhin a. Chairman Rakesh-a hi jail-ah a tang mek a. Member dang pahnih pawh jailah an awm mek. November ni 8, 2017 khan ACS officer 10 leh APS-4 chu hemi case kaihhnawihah hian man an ni. Kumin thleng hian he dik lohna hlim thla hian Assam ram chu a la chhun zel a ni. Dikna avanga chan ngam , tuar ngam te vangin sual tih mualpho a ni fo. Society siamthatna tur hian mi pakhat chauh pawh a tawk fo. Navalny-a inpekna pawh hian engtikah emaw chuan Russia ramah hian danglamna ṭha zawk a la thlentir ngei ang.
A han thih chiah pawh hian, Moscow khuaa cheng mi pakhat chuan, “Russia ram tana hma lam hun duhawm zawk beiseina chu Navalny-a avang hian kan neih theih phah a ni,” tiin a sawi nghe nghe. A han thih takah hian, chung beiseina te chu a thih bopui mai ang tih pawh an hlau hle a ni. Keini pawhin, Navalny-a ang hian thil ṭha zawk thlenna atan chuan chan huamin hma la ve ṭhin ila, do rawn inzuam ila, mi dangte tana beiseina thlentu ni turin i inpeih ang u.
Thutawp atan chuan Alexey Navalny-a chanchin hian huaisenna, thurawn pe thei, chhelna, technology lama thil thar siam, inpekna leh mimal risk chungchangah zirlai hlu tak tak a pe a ni. A nun leh a activism hi langtlang leh accountability tihhmasawn tumtute tan chuan fuihna a ni a, eirukna dodaltu, politics lama inthlak danglamna duhtute tan chuan fuihna a ni. Navalny-a’n harsatna lian tak a hmachhawn chung pawhin a thu bulte a inpekna nghet tak hian dik lohna hmachhawn duh leh democracy leh mihring dikna chanvo hlutna dodal duhtu mimalte nghawng nghet tak chu a tilang chiang hle.