Guest writer
F. Vanlalrochana
LAL ISUA KUM BO
Lal Isua chanchin hi uluk deuha kan en chuan, Kaisara Augusta thupek anga Bethlehem khuaa Mari leh Josefa te Chhiarpuia an kalnaah khan Isua kha a lo piang a. Bethlehema an la awm lai vek hian Jerusalem Temple-ah pawh khan an hruai niin a lang. (Luka 2:22-38). Hemi hnu hian Aigupta ramah an tlan bopui ta ni in a lang. (Matthaia 2:13-15). Aigupta rama Lal Isua te chhungkaw chanchin hi chu, Dr. Rosy Lalmalsawmi lehkhabu, “Aigupta ramah chhungkaw thianghlim,” tihah Mizo ṭawnga chhiar theihin a awm a, a ngaihnawm khawp mai. Sap ṭawng lehkhabu chuan chhiar tur a awm nual. Chhiar duh tan chuan, Jesus in Egypt: Discovering the secrets of Chrit’s Childhood years tih Paul Perry ziah hi a chhiar tlak. Mizo Bible-a Aigupta tih hi Greek thumal, Greek Bible-in Aiguptos a tih aṭanga an lak a ni. Aigupta rama an khawsak chhungin, Heroda a lo thi ta tih an hria a, an khua Nazareth lamah an haw leh ta a. (Matthaia 2:19-23/Luka 2:30)
Kum 12 a nih hma zawng chu a chanchin kan hre zui lo a. Aigupta ram aṭanga an haw leh kum 12 a nih inkar kan hriat chhun chu, "Tin, nausen chu a lo seilian deuh deuh va, a lo chak telh telh a, finin a khat ta a, Pathian khawngaihna a chungah a awm bawk a" (Luka 2:40)Kum 12 a nih khan Temple-ah "Zirtirtute zinga ṭhua an thu lo ngaithlaa lo zawtin" an hmu a nih kha. "A thu hria apiang chuan a hriatzia leh a chhânzia chi mak an ti hle," bawk a nih kha. Aigupta ram aṭanga an haw leh kum 12 anih inkarah hian Juda hnamah a seilian a, an tih dan ang tiin an finna a zir ang a, tun lai ṭawng takin ‘Life skills’ chi hrang hrang a zirin a thiam ang tih erawh a rin hriat theih awm e. Mizo nu leh pa te pawhin naupang kum 12 chinin an thiam awm leh hriat awm hre tura kan fate kan kaihhruai a, kan buaipui a ṭul awm e. Sikula kaltir a, an zirlai an thiam hle piah lamah hian nun a awm a ni tih kan inhrilh a hun tawh a ni. Sikulah hian, khawvel hmachhawn thiamna kan zir tawk lo fo a ni.
Hemi hmun aṭanga an haw leh Baptisma chang tura a lo lan leh inkarah khan Isua chanchin hi a reh hmak a, Bible-ah chuan chang khat chauh kan hmu a, chu erawh chu a ngaihnawm hle a ni. A chanchin kan hriat chhun chu, "Tin, Isua chu a lo lian telh telh a, Pathian leh mihring duhsakin a awm deuh deuh va' (Luka 2:52) tih zawng a ni.
Engvangin nge Lal Isua a pian bawr, kum 12 a niha temple an kal leh rawngbawl tura a chhuah chin chauh kha a chanchin kan hmuh? Heng chauh hi Chanchin ṭha bu ziaktuten an thlur? Chanchin ṭha ziaktute hi Biographer ṭha tak an ni. Mizo Biographer ten zirtur kan neiin ka hria. Mizo Biography tam takah hi chuan a lang lo tur hi kan sawi tam zawk em aw tih tur a ni fo. Lal Isua kha Pathian fapa a ni a, khawvel dan a zawm famkim a, rawngbawl tura a inpeih ve leh a lo chhuak a, rawngbawl hna ropui tak a rawn hlen ta a ni tih hliah theih tur thu reng reng tar lang loa an ziak thiam hi Chanchin ṭha bu ziaktute ropuina a ni awm e. Lal Isua chanchin ziaktute ziah dan inang lo zeuh zeuh a awm a. Bu thum Matthaia, Marka, Luka te hi an inzul deuh a. Synoptic Gospel tiin zir mite chuan an ṭhen a. An inzul deuh nain, thil thleng inang pawh ziah dan inang lo zeuh zeuh a awm. Johana ziak a hrang deuh dawrh thung! Hengte hi sawiseltu tam takin an sawisel fo mai. Ngaihtuah chian erawh chuan, khawvel mi ropui tak takte pawh an chanchin mi tam takin an ziak a. A taka hmu a, an bula khawsa te pawhin an ziah dan a inang lo a, an ziah duh dan leh a thu thlur bing a inang lo a. Thil thleng inang reng pawh an sawi chhuah dan a dang a ni. Entirna sawi tur tam tak a awm a. Atom Bomb siamnaa an hotupa J. Robert Oppenheimer-a chanchin pawh A life inside the center leh American Promotheus-a an ziah dan chu a inang lo a ni. Matthaia leh Luka chuan chhiar tura an duh mihring/mipui a inang lo a, an ziah dan phung pawh a inang chiah lo a ni. Chutiang zel chuan, thui tak sawi tur a awm.
Lal Isua kha kum 30 a niha rawngbawlnaa chhuak ṭan, Kum 3 chhung rawngbawla dam lai hun hmang a nih thu sawi a ni ṭhin a. Chuti a nih chuan kum 18 chhung chu a reh zui leh hmak hnuah a lo lo lang tihna a nih chu. A chanchin han chhuiin, a pian, kum 12 a nih bak chu Baptisma chang tura a lo lan leh nawlh hi kan hriat chu a ni mai. Chumi bawra a chanchin awm chhun chu a fin telh telh thu te a ni.
Heng hun Lal Isua chanchin kan hriat loh hun lai hi, Lal isua kum bo emaw, Lal Isua kum thuhruk ti emawin an sawi ṭhin a, heng hun chhung hian Lal Isua khan eng nge a tih ang tih ngaihtuah a, chhuiin mi thiam tam tak an buai a. Khawvel hmun hrang hrangah a zin a, zirtirna hrang hrang a dawng a ni tih ngaih dan neitu an awm a. Hna hniam lam deuh te thawk kualin, mi chi hrang hrang zingah an nun dan anga nungin a rawngbawlna atan a inbuatsaihna a ni ti an awm bawk.
Lal Isua chanchin kim chang kan hriat loh hun kum hi a dam chhung hun tam zawk a ni a. Chung hun chhunga a chanchin kan hriat chhun chu a chunga Bible chang kan tar lan tak ang khian tlemte a ni. Amaherawh chu, a mawi a, a duhawm a, a ngaihnawm em em a ni.
1. Lal Isua kha Isua kha rawngbawl turin a in train nasa tih a hriat. Pathian leh mihring duhsakin a awm a, tisa leh thlaraua ṭhanglianin a finna a khawl khawm tam hnuah rawngbawl turin a chhuak. Lal Isua kha India ram rawn thleng ang te pawhin an ziak a. Hemi chungchang pawh hi lehkhabu a tam a, Jesus Lived in India tih Holger Kersten-a ziah hi a ngaihnawm berin ka hria. A dik e, a rintlak e tih lam aiin Lal Isua chanchin miin an chhui nasatzia leh an buaipuizia chu Bible-a lang bakah pawh lehkhabu a tam a. Thawnthu ang deuh phuah a tam chu thu hran ni se, evidence zawngin mi thiam tam takin an chhui a ni. Keini chuan khawvel thil tak pawhin Lal Isua chanchin hi kan ngaihtauh lo a, kan ngaihven lo.
Lal Isua zirtirna tam takah hian Confucius-a rim nam te pawh a awm ve bawk a. Khawvel finna kha a lakhawm nasa a ni tih a hmuh theih. A zin tak tak em tih lam chu thuhran ni se, khawvel mi te, mi fing leh ropuite hmachhawn tur kha a inpeih tawk tih a hriat. Pathian a nia kan ti a ni mai thei a, mihring nunphung pangngai a zawh thlap thlap a, Pathian a nihna kha a nazawnga tihlan a duh reng reng lo a ni. Rawngbawl tura training a la ṭha leh, a hmanhmawh lo kha kan entawn tur a ni.
Lal Isua a bethel hran ṭum a, Setanan a thlem pawh khan, Pathian thuziak hmangin a thlem a. Lal Isua khan, Pathian thuziak hmang vekin a chhang! Lal Isua kha lehkha chhiar mi a ni a, a bu en lo pawhin mi dang hnial danna tur a hre hle a ni tih kan hre thei ang. Chu chuan a inbuatsaihna leh a chin ṭhan (hobby) pawh min hrilh a tih theih awm e.
2. Keini chu keimahnia chambang tlem tak awm siin hmalakna leh rawngbawlna leh chanvo langsar leh larna thlengin kan um nasa. Kan nghak thei lo. Isua khan kum 30 a nghak a. A han chet tak tak chuan a nghawng kha pui tak a ni. Phur thuta chet chhuah te, mahni lama inbuatsaih leh a hun, kan hun her chhuah hun kan nghak thei lo fo.
Kan ṭangkaina zawk tur ngaihtuah lem lo a, mahni tuina leh phurna uma kal a awm thei ang. Canada rama pastor hmingthang, Kristian khawvela mi langsar leh lehkhabu ziaktu Oswald J. Smith-a China ramah missionary-ah a kal a. Chutah chuan a hriselna a ṭha lo a, harsatna tam tak a tawk bawk a. Canada ramah a haw leh ta a, Toronto Khawpuiah The People’s Church a din ta a. Chu Kohhran chu Thlarauin nasa takin a hruai a, kohhran ropui tak a lo ni ta a, khawvel hmun hrang hrangah Missionary tam tak an tir chhuak a. Eng emaw lai chuan, khawvel puma kohhran malah Missionary tir chhuak hnem ber kohhran an ni hialin an sawi. Chanchin ṭha hril duhtu Oswald J. Smith-a kha phur takin ram dangah chanchin ṭha hrilin chhuak mah se, a tihtur a lo ni lo zawk a. Chanchin ṭha hriltu tam tak thawnchhuaktu pawimawh tak tura Pathian ruat a lo ni zawk a ni. Oswald J. Smith-a chanchin hrim hrim chhiar zui duh chuan Fire in his bones: The Official biography of Oswald J. Smith tih Lois Neely ziah chhiar chhunzawm ni se.
3. Kan awm dan uluk a ngai a, kan nun dan fimkhur a ṭha. 'Fing telh telh' turte, 'Pathian leh mihring duhsaka awm' turin ka nun dan a dik em? tih chhut ila. Chutiang zawnga nung reng reng loa mi tin duhsakna leh ngaihsakna beisei phei chu a dik lo ang. Fin telh telh chu sawi loh, Two and a half Men series-a Jake Harper-a ang maia ‘a naupan lai chuan a fing a, a ṭhang mawl tawlh tawlh’ tih tur ang chi hi a awm theih viau awm e.
4. Tih thuai te, lansarh thuai te, tha thawh thuaite kan chak a. Dinhmun sang leh pawimawh te, mi zah leh ngaihthlak nihte kan thlahlel a. Chutiang tlak tak tak ni turin kan nghak thei lo ṭhin. Kan rilru leh taksa, kan thiamna leh theihna te tihpum a, chhe hriam a, khawlkhawm hmasak a ngai a ni. Pathian leh mihring duhsak hlawh turin Isua nun aṭangin i zir ang u.