Guest writer
F. Vanlalrochana
MP LEH A MAWHPHURHNA
2024 India General Election hun puan a lo ni ta a. Mizoram chu a inthlang hmasa niin, April ni 19-ah kan inthlang dawn tih te pawh kan hre tawh a. MP leh a mawhphurhna chungchang hi mipui nawlpuiina kan hriat atan hetiang hian han sawi ta ila.
India-ah Danpuiin, Lok Sabha MP 550 thleng awm a phal na a, Lok Sabha-ah hian seat 543 a awm. Lok Sabha MP atan chuan hetiang mi hi nih a ngai:
a) India khua leh tui a ni tur a ni.
b) kum 25 tling chin a ni tur a ni.
c) Parliamentary constituency engemaw berah vote a nei tur a ni.
d) Recognised party candidate chuan rawttu 1 tal a neih angai.
e) Independent a ding tur chuan rawttu 10 tal a neih angai.
f) Dahkham tur a awm dawn a. General Category-a mite chuan Rs. 25,000/- dahkham tur a ni ang a. SC leh ST candidate te chuan, Rs 12,500 dahkham tur a ni.
HLAWH LEH HAM ṬHATNA
MP mal hamṭhatna ṭhenkhat hetiang hian har tar lang ila:
a) MP-te hian thla tin hlawh cheng nuai khat an dawng. Tin, an hlawh chu kum nga danah DA angin a pung bawk. Hlawh hi Salary, Allowances and Pension of Members of Parliament (Amendment) Act, 2010-in a tar lan danin, thla khata basic pay Rs 50,000 pek a ni.
b) Parliament session-ah hian ni tin allowance atan Rs 2,000 an dawng bawk.
c) Km khata Rs 16-a a zin a nih chuan MP-te hian traveling allowance an dawng thei bawk.
d) Tin, thla tin constituency allowance Rs 45,000 an dawng bawk.
e) Office senso atan thla khatah Rs 45,000 an dawng bawk a, stationary leh postage senso atan Rs 15,000 an dawng bawk. He sum hi secretarial assistant-te hlawh pekna atan hman theih a ni.
f) Member-te hian anmahni leh an chhungten a thlawna damdawi lam enkawlna an dawn theih nan thla tin Rs 500 an pe ṭhin a ni.
g) MP-te hi an hna thawhna atana an senso, meeting-a kal te pawh huamin, travel reimbursement pek an ni.
h) MP-te hian an term chhung zawngin man chawi loin in an luah thei a ni.
MAWHPHURHNA LEH TIH TUR
MP te hian tihtur leh mawhphurhna hrang hrang
1) Legislative,
2)Deliberative leh
3) Developmental role tia then theih an nei a. A indawtin kan sawi dawn a ni.
A. Legislative role
Dan siamtu a nihna hi MP mawhphurhna pawimawh ber a ni. India Constitution Article 111-nain a sawi dan chuan eng Bill pawh dan a lo nih theihna tur chuan Parliament in hnihin an pass hnuin, President-in a lo remtih (Assent) a ngai a ni.
Bill pangngai a nih chuan, a simple majority in a pass mai theih. Chumi awmzia chu, bill pass dawn ni a, house a awm 50% aia tamin an rem tih chuan pass mai theih a ni. (Article 100).
Article 368 hnuaia Constitutional Amendment Bill a nih erawh chuan, special majority a ngai a, rorel nia kal zawng zawng hmun thuma ṭhena hmun hnihin an rem tih a, MP awm zat 50% an nih tel bawk a ngai.
Bill chhunga thu dah hrang hrangte chu MP chuan sawihoin, an chai tlang tur a ni. Tih danglam ngai an tihte pawh an sawi ho ang a, an remtih tlan angin an ti danglam ang.
B. Deliberative role
India danpui ruahmanna ang chuan Executive (sawrkar) hian Legislature lakah zawhna te an chhan a ngai ṭhin a, an hnathawh te an hrilh fiah angai ṭhin a ni. MP te hian sawrkar minister te, PM thlengin sawrkar hnathawh dan zawhna an zawt ṭhin a ni. Parliament Rules of procedure chuan Question Hour leh Zero Hour hun a siam a, chumi lai chuan ṭawngkain emaw, ziakin emaw zawhna a zawh theih ṭhin. State mal emaw, constituency mal bik chungchang pawh a zawh theih vek a ni.
Parliament hian standing commitee hrang hrang a nei ṭhin a, chunga member tur chuan MP te aṭangin house ve ve a chair person ten an rawt thin a ni. Heng commitee te hian policy, programme leh bill te a zir chiangin a zir chik a, belh emaw, paih emaw tur rawtna te a siam ṭhin. Committee ṭhenkhat Public Accounts Committee (PAC) te, Committee on Public Undertakings te phei chuan Comptroller and Auditor General (CAG) report te an la khel leh ṭhin a ni. Heng Committee te hi house pahnihin an hman Rules of Procedure hmanga inkaihruai an ni a. Heng zawhnate, sawihona te, leh commitee hmangte hian MP chu a constituency leh a state tan tlangau a ni thei a ni.
c) Developmental role:
MP-in Parliament chhunga a tih tur (Legislative Role leh Deliberative role) kan sawi tawh a, chumi bakah chuan, MP chuan a constituency emaw, a state chhungah hmasawnna lam hmalaknaah tih tur leh tih theih tam tak a nei a ni.
Hetiang hian lo sawi zui ila:-
1. MPLADS –Member of Parliament Local Area Development Scheme (MPLADS), hi 1993 aṭang khan hman ṭan a ni a, MP tin hian an bial chhungah hmasawnna lama hmalak nan kum tin Rs Vaibelchhe nga an dawng ṭhin. He scheme hi Ministry of Statistics and Programme Implementation (MoSPI) in an enkawl a,MPLADS hnuaia hnathawh theih leh thawh tur te leh tih dan turte kaihhruaina an siam. Heng MPLADS hnuaia fund te hi implementing agency hrang hrang kaltlangin pek chhuah a ni ṭhin.
MPLAD Scheme hi han sawi chipchiar deuh ta ila. He scheme hnuaiah hian hengte hi a tih theih:-
1) Social Welfare: Taksa pianphunga harsatna tawkte tan tricycles, motorized/ battery operated wheelchair, artificial limbs te lei theih a ni a, hengte hi vantlang inkhawm siamin a dawngtu turte hnenah hlan tur a ni. He mi hnuaia ṭanpuina dawng tur hian dil a ngai a, Chief Medical Officer hnuaia Committee-in a endikin, a dawngtu tur a thlang ṭhin ang.
2) Health:
a) Ambulance/Ruang phurhna Motor a lei theih a, District Magistrate / Chief Medical Officer chu a neitu leh mawhphurtu a ni.
b) Ambulances / Lirthei- Wildlife Sanctuary/National park-a ramsa damlo/inhliam phurhna a lei theih. The Wildlife Sanctuary / National Park-in lirthei enkawlna leh neitu nihna mawhphurhna an chang.
3). Education
a) Computers- Sawrkar hnuaiah training nana hman tur computer, computer software te a lei theih.
b) Mobile Library- Central, State, Tualchhung sawrkar hnuaia Zirna Inte tana Mobile Library din nan a hman theih.
b) Furniture- Primary leh Secondary School, sawrkar ta emaw, sawrkar puih (government aided)emaw te tan Furniture Rs nuai 50 man thleng a lei theih. •
c) School, College leh public library te tana kum tin lehkhabu Rs nuai 22 man thleng a lei theih.
d)School bus, van, etc lei nan a hman theih.
4) Infrastructure
a)Public buildings, Sawrkar sikul, Sawrkar damdawi in, shelter houses, heritage buildings te a sak belh ngai sak belh (Retrofitting) nan a hman theih. Heritage In ho bikah hi chuan Archeological Survey of India phalna lak a ngai thung.
b)Rel aṭanga chhuk leh lawn awlsam zawkna tura Rel station sakna atan a hman theih.
c) Bar Associations in tur sakna atan a hman theih.
d) Vantlang hmuna Solar light dah nan.
e) Vantlang hmuna Bio-digesters dah nan.
d) Hmun pawimawh laia CCTV camera dah nan
e)Co-operative society te puihna atan
5) Centrally Sponsored Schemes
a) CSS-a Central share leh State share belhna atan, a bikin National Rural Employment Guarantee Scheme, Panchayat Yuva Krida aur Khel Abhiyan, Sarva Shiksha Abhiyan, etc atan hian. SSA-ah te State Share pek theih loh avangin hlawh lak har tihte a awm fo ṭhin a, MP fund kan tih mai hi a hman theih reng a ni.
SUM PEK DAN (FUNDING MECHANISM)
Ministry of Statistics and Programme Implementation hian kum khatah ṭum hnih Rs 2.5 Crore ve vein a rawn hlan ang. First Installment an pek chhuah dawn pawhin hetiang hi a nih angai:
1) Kum kaltaa Second Installment kha released a nih a ngai.
2) Kum kalta khan First Installment-a sum 80% chu hman chhuah a ni ngei tih tar lanna Utilization Certificate (UC) a awm a ngai. UC hi District Magistrate in Ministry of Statistics and Programme Implementation-ah a hlan ang.
Second Installment pawh hetiang dinhmunah chauh hian pek chhuah a ni ang:-
1) La pek chhuah loh zat hi Rs 1 crore aiin a tlem tur a ni.
2) MP-in a la hman loh zat hrim hrim Rs 2.5 crore aiin a tlem tur a ni.
3) Financial year kaltaa Utilization Certificates te chu District thuneituten an pe chhuak tawh tur a ni.
Fund-te hi a lapse thei lo thung a, kum kal zela hman atan a chhawm zel theih a ni.
2. TUALCHHUNG INRELBAWLNAA TEL VENA –India danpui Bung IXA-na chuan, Panchayat Samiti leh Zila Parishad-ah te MP tel vena tur chu State Legislature-in a ruahman ang tiin a dah. Panchayat Samiti leh Zila Parishad tak hi chu Mizoramin kan nei ve lo. India danpui Bung IXA-na tho hian MP chu a constituency chhunga Municipal Sawrkarahte MP aiawhtu tel ve dan tur a siam ang tiin a sawi a. District Planning Committees (DPCs) chhungah pawh MP hi an tel ve tur a ni bawk.
3. SAWRKAR SCHEME TE VILZUINA – MP te hi an constituency chhunga CSS hrang hrang vilzuinaah mawhphurhna sang tak neitu an ni. Entir nan:- National Rural Drinking Water Programme (NRDWP) chuan District Water and Sanitation Missions (DWSMs) din hi a phut a, Chutah chuan MP chu member a ni. Scheme danga pawh chairman emaw, Member emaw an ni ṭhin.
Kan sawi takte bakah hian, MP te hian central leh state sawrkar hmalakna (Scheme) te chak leh zual a kalpui a nih theihna turin meizang hlaptu a ni thei a. Hetiang atan hian Central leh State sawrkara hnathawktute nena thawhhona ṭha siam a, bial chhung mipuite nena inpawhna ṭha leh inkawmna ṭha neih tam a, an mamawh leh ngaimawh hriatsak te a ṭul.
Rorelnaa mipui aiawh tura a thlana thlan an nih avangin an constituency chhunga Private/corporate sector te chu a thuhnuaiah an awm na chen a awm a, industry lama hmasawnna tam tak a thlen thei a ni. Tunhmain MP tam takin an lo hmingṭhat pui tawh a ni.
THU KHARNA: MP inthlan kan hmachhawn dawn a, 1971 aṭang khan Mizoram bik aiawh tur kan lo thlang ṭan tawh a. Lok Sabha MP pariat kan nei tawh. MP nihphung leh an mawhphurhna erawh mipui nawlpui chuan kan la hre lo viauin a lang. Chumi avang chuan, hetiang thu hi kan han ziak ta a ni e. Mizoramah hian insawiselna thu te, infuihna thute kan ngaithla tam a. Hriatna pawimawh, information awmze nei kan inhlanchhawng tawk lo fo a, chu chuan kan ngaihtuahna leh thutlukna tam tak hi a tibuai ve niin ka hre ṭhin. Hriatna bul leh nghet nei turin theihtawp i chhuah tlang zel ang u.