F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

NGURAUVA LEH A ṬHIANTE...

1966-a ram a han buai phat khan, kohhran hruaitute chu awm hle hle loin damna leh remna thlen turin an che chhuak nghal a. Kawng tam takin mipuite tawrhna tur pawh a chhawk hle a. An hmalakna zawng zawng chu tawitea sawi sen a ni dawn lo a. An zinga hruaitu langsar pathum, Rev. HS Luaia, Rev. Zairema leh Rev. Lalngurauva te thil tih tam tak, an nunna ngei tan pawha hlauhawm kara Mizo hnam, Mizo mipuite tana hruaitu, pa nih an tlin dan tam tak zinga pahnih khat lek kan sawi dawn a ni. A.Thanglura khan, anni Pathum hi, ‘Sazu mit del pathum,’ tiin a sawi nghe nghe a nih kha!Pu Zairema khan, “Heng thilah hian sazu mit del kan ang reng a, a ṭul kan ti si a,” a ti a ni.

Rev. HS Luaia hi an zingah chuan a upa ber a. 1908 khan a lo piang a. Baptist kohhran banpui tak tak niin, Rev. Zairema phei chuan, “Pu Luaia leh Vanngaia kha nei lo ula, Baptist kohhran kha eng ruai in ni lo mai ang a! Mihring taka tiin ka ngaihtuah fo ṭhin,” a ti hial a ni. Hun harsaah kohhran banpui a ni a, a nghet a, nghing ve mai mai lo a, a dam chhung zawng khan Pathian duhzawng a ti a ni. Kum 2012 khan a thi. Rev. Zairema hi kum 1917-a piang a ni a. Mizo zinga science thiam hmasa niin, Pathian thu zirnaah pawh a zir sang hmasa a ni a, a thiam bik hle pawhin a hriat. Zoram kohhran te tan leh kristiante tana a hlutna a thuk a ni. Kum 2008 khan a thi. Rev. Ngurauva kha kum 1927-a piang niin, MA BD STM a ni a, US-a Pathian thu zir hmasa pawl niin, Philosophy leh Theology-ah a thuk a, a kut chhuak awm chhunte pawh chhut chik leh belhchian a dawl hle a ni. Kum 2021 khan a thi. Anni pathum hi Pathianin dam reina a pe ṭheuh a. Rev. Zairema leh Rev. HS Luaia te kha, Bible lehlin kawngah an thawkho chhunzawm ta zel a. Lehlin thar kan tih maiah phei chuan, Rev. Zairema kha, Chief Translator a ni. Chutah chuan, Sam 91:16 hi, “A duh chen chen a dam ka phal ang,” tiin an let a. Chumi chu a takin an chang ṭheuh a tih theih awm e. (Lehlin hluiah chuan, ‘Dam reinain ka ti lungawi ang a’ tih a ni.)

Anni Pathum hna ber chu, MNF underground hotute hmuha biak leh India sawrkar mi liante hmuh a, biak tum a ni bawk. Hemi avang hian, a chang chuan ram hnuai lamah an kal a ṭul a, a changin India ram khawpui leh mi pawimawhte awmnaa an kal a, anmahni an biak a ṭul ṭhin. “Rilru chauh ni loin kan taksain a tuar a…Nung dama kan chhuak kha Pathian min venhimna avang chauh a ni,” tiin Rev. HS Luaia chuan a sawi. Ramhnuaia an kal a, MNF hotute an hmuh ṭum hi chuan, CID hoin uluk takin an zawt ṭhin a. Rev. Ngurauva kha chuan, eng mah a hrilh duh hlek lo ṭhin a, “You are the hardest to break,” an ti a ni awm e. A luhlul an ti ve ngel ngawl hle a ni.

Presbyterian kohhran leh Baptist kohhranin remna committee din tura hma an lak chhoh khan, Rev. Lalngurauva chuan Baptist kohhran zai turin Lungleiah a zin a. Vauna lehkha, pen tui sena ziak hi, Kikawn khawlaiah an lo tar a, “Ngurauva hian state(vai hnuaiah) hi sawi fo tawh suh se, C.I.D officer te pawh hi kalpui fo tawh suh se. Tu pawh a hmu apiangin hrilh rawh u. Independent kan hmu lo ang ti apiang kan kaphlum zel ang. Ngurauva hmu apiangin hrilh rawh u. Tu mahin pawh thlak loh tur-Army Commander,” tih hi an lo tar a. Amah Rev. Ngurauva hian a tia lawm, “Ka pawt thlaa ka ak haw ta daih.” Mi huaisen ve tak chu a ni reng reng a ni.

May ni 13, 1967 chawhnu dar 1 khan, khatih hunlaia India Home Minister YB Chavana kha a chenna inah, Rev HS Luaia, Rev. Zairema leh Rev. Lalngurauva te hian an va hmu a. India Home minister ni raw sek sek, anni pathum hi chuan an ‘e aw’ mai mai lo. An va hnial nghek mai a ni. Sipai chet dan rawn zia an han sawi lang a, Chavana chuan, “A! Engah nge min kah, pate an kap ngai em ni, kah hi chu ka haw viau a sin. Fapa sual chu pa chuan a hrem tur a lawm,” tiin sipai ho thlavang chu a hauh a. Rev Hs Luaia thin a khei ta zak a, “A dik a lawm, fate sual hu nu leh pa chuan hrem ngai a ni reng a, amaherawhchu, i fanu tihsualah i fapa I hrem ngai em ni? Engah nge thil tisual ve lote pawh in hrem? A kaptu che u chu hrem pawh ni ula a dik thei a, mipui vantlang thil tisual ve lote in hrem chu a dik i ti em ni?” tiin a chhang let ve ta khe khaw a. India Home Minister meuh chutianga chhang let ngam chu an tam lo tawp ang. An ṭannaah an tlang bawk a, dawhkan pawh an chum ri deuh ṭhak ṭhak hlawm a ni awm e.

Anni hian a changin India sawrkar an bia a. A changin ramhnuai sawrkar an bia a. Lehlam lehlamah an dinhmun hi a hlauhawm tawn ve ve a. A changin man an tawk a, Nuihzat an tawk bawk. Mizo hnam pumpui tana ṭha ber tura an hriat thil tih kawngah erawh chuan, an zam phah lo a, an buai phah lo a, an hma lam panin an kal lui ngar ngar mai a ni. An mi mal tan khan hlawkna hi a awm lo khawp a, an nunna atana hlauhawm an tawng fo zawk a ni. Chutiang karah chuan, mipui mimir, nunau thlavang hauhin, kan ram tawrhna te a ziaawmna turin hma an la ṭhin a ni.

Anni remna palaite hian ṭum khat chu, chutih laia MNF Vice President Lalnunmawia (Lalnunmawia hian President charge a la tawh a. Laldenga chu East Pakistan-ah a chhuk thlak tawh avangin biak mai phakah a awm tawh lo a ni.) hmu tura kolasib lam pana an kal chu, sipaiin Selesih bulah an lo man a. Bawngkawn thleng chu sipai ho chuan engtin mah an ti lo a. Bawngkawna Brigade lock-up-a an han dah ta chu, an vin ta ṭhak ṭhak mai a. Hrehawm takin an siam hman a. Sipai lam hotu lianin chu thu chu an han hriat chuan,”E khai, nangni in ni maw. Thingpui in lo chuan in haw a rem lo ang,” a ti a. Anni chuan, “Min thlah ngei tur a ni ang,” an ti bawk a. An inthlenga thlah turin thu sipai hotu lian chuan thu a pe ta a. Mission Veng New Street thlengin, anmahni mantute chuan, an pute thupek anga thlah tur an ni a. Thlah lo ngam hek lo le, an inchhawm phei ta a. Kawng lakah chuan, Rev. Ngurauva te ho chuan, an han vin let ve tak tak mai a. Sipai ho chuan, hrehawm an ti deuh a ni ang, kawng chanve vel an thlen chuan, chumi zana password chu an hrilh a, an kir san leh ta ringawt mai a ni. A hunlai khan an diau duh vak lo.

An pathum hi an inkawm ngeih a, an inngai zui hle a. An kum a han upat a, an tuallim loh chhohah pawh an hun hlui hi an hre reng a ni. Rev. HS Luaia hian, Rev. Zairema hnena lehkha a thawn pakhatah chuan, “Ngurauva te nena kan zinho ṭhin lai kha a ngaihawm ta mang e,” tiin a ziak a ni. Mizorama chhim leh hmarah ram hnuaiah te lutin, thih leh dam karah an leng a. Silcharah te, Shillongah te, New Delhi-ah te sawrkar hotute biain an kual a. Dinhmun hlauhawm taka an awm chang a awm a. Khawchhhete daia luia an riah ṭum phei chuan, silai a ri ta rum rum mai si a. A hre pha ho chuan, “Kan pastor-te chu an thi ta a ni maw,” an lo ti hman nghe nghe a ni. Chutiang hunah chuan cheng mah se la, an tih tur an ṭhulh phah lo a, an tum ram thleng turin hma lam an pan sauh sauh zawk a ni.

Mizorama muanna awmna tura kohhran hnathawh, a bikin Rev. Sawiluaia, Rev. Zairema leh Rev. Ngurauva te hnathawh hi sawi hmaih (luih a ni em lo ang chu) a ni fo ṭhin a. Kohhranin hma la lo se, kan ram dinhmun kha a ngaihtuahawm zual ngawtin a rinawm. Kohhran hmalakna leh anni pathum hna thawh hi kan theihnghilh thiang lo. Rambuai/zalenna sual hi kan romanticize nasa ta a, mipui tawrhna rapthlak tak kha kan hre ta mang lo emaw tih tur a ni fo ṭhin. Mipui nawlpui kha, a leh lam leh lama chep tawnin an awm a ni. Chutiang karah chuan ‘Sazu mit del pathum,’ te hian nunna atana hlauhawm pawi sa loin an bei ṭauh ṭauh a ni. Mizoram timawitute an ni. Serampore College-in DD degree a hlan vek hlawm a. Tunah chuan, vanah, Pathian hnenah, muang takin an chawl vek tawh a ni. An dam lai khan, Mizoram chuan malsawmna a dawn phah vek bawk.